Friday, August 12, 2005

"Mga Agos sa Disyerto" at ang Pag-usbong ng Kamalayang Panlipunan sa Kathang Tagalog

Pasakalye mula sa sanaysay na:
"The Literary Work and Values Education: Two Texts and Contexts"ni Dr. Bienvenido Lumbera (http://www.crvp.org/book/Series03/III-7/chapter_xv.htm):

In 1965, Mga Agos sa Disyerto was published. It was to become a landmark in the history of Philippine fiction because of its links with the tradition of social consciousness of the Rizal novels and its departures in method and temper from the writing of earlier generations.

It was in the much-maligned commercial weekly popular magazine Liwayway that "Impeng Negro" saw print. It was also this publication which honored the story at year's end as the best that had appeared throughout 1962. Liwayway was originally Photonews, but in 1922 it was converted into a weekly magazine specializing in popular fiction. At the time of Manuel E. Arguilla, Liwayway was to reach a popularity level that destined it as a major factor in the development of 20th century Tagalog literature, particularly fiction. Time and time again, young writers would excoriate the conservatism of the editorial policies of Liwayway, but in the 1960s it was beginning to show signs of opening itself to new writing from the young. Nevertheless, Sikat, looking back in the 1970s, found reason to deplore what he says were unwritten rules about content at the time he was actively contributing to the publication. Sikat listed five forbidden topics: (1) radical politics, (2) striking unions and organized labor, (3) attacks on religious belief, (4) sex, and (5) grim or violent subject matter.

Given the language he was using and the outlet open to him, Sikat addressed his stories to an audience radically different from the audience of contemporaries writing in English. The audience consisted mainly of readers from the lower middle and the lower classes, from both Manila and Tagalog-speaking provinces. The educational level of the bulk of Liwayway readers was elementary at the lowest, and high school at the highest. This meant that writers schooled in fiction coming from the West had to discard technical and stylistic borrowings with which Liwayway readers could not be expected to be familiar. The simplicity, even starkness, of Sikat's writing in "Impeng Negro" derived from such recognition of the limitations of the Liwayway audience. But more important, it was Sikat's intimacy with and affection for the Liwayway audience which gave his writing its peculiar ability to articulate and project the hurts and hopes of the poor and the abandoned. "Impeng Negro," in a time of nationalist unrest and activist fury, was a text encoding a fragmented society's anger and desperation and the isolated individual's vision of anarchy and violence as a way out of oppression.

Mga Nabasang Akda sa Antolohiya:

I. Mga Kuwento ni Efren Abueg

"Sa Bagong Paraiso" -Mainam na paggamit ng alusyong Biblikal para sa paksaing pagkamulat sekswal; may himig na subersibo sa tauhang sina Ariel at Cleofe (Adan at Eba?) sa kanilang paglabag sa mga kumbensiyon na iniaatas ng konserbatibong lipunan. Poetiko ang paglalarawan ng mala-Eden na kapaligiran ng kawalang-malay (innocence) at ng mga punong-kahoy sa pagtukoy ng pagpapalit-panahon tungo sa mundo ng pagkamulat (pagtatalik).

"Mapanglaw ang Mukha ng Buwan"-Bago ang teknik sa pagsasalaysay ng tatlong sabjek o tauhan sa kuwento na nasa yugto ng desperasyon sa digmaan. Mainam ang gamit ng imahen ng ningas kaugnay sa buhay at kapalaran. Dahil sa malarya ni Aling Maring, napilitang magpuslit ng armas at punglo ang banang si Mang Itoy. Kapalit naman ng tabletas, ihahain ng anak na si Clemenia ang kaniyang katawan kay Karyo.

"Mabangis na Lungsod"-Karimakimarim na katha ng pulubing batang si Adong sa simbahan ng Quiapo. Trahedya ang kinasapitan ng kaniyang pagtakas sa pangingikil ni Bruno.

"Dugo si Ulo ni Korbo"-Isang kuwento sa loob ng kuwento ukol sa pagkakaibigan ng sundalong si Ador at ang kalabaw(!) na si Corbo. Kung gaano kalagim ang pagpatay sa hayop, gayundin ang lagim nang lumatag sa bansa ang digmaan. Isang kuwento ng pagkamulat na maitutumbas sa "Old Yeller" at sa "The Yearling."

"Ang Lungsod ay Isang Dagat"-Pinakamaaliwalas sa mga kuwento ni Abueg; ukol sa pagsibol ng pagsinta sa pagitan ng prostitutang si Carina at ang trabahador na si Cesario, sa gitna ng nabubulok na lungsod at masungit na panahon. Malagim ang kasaysayan ni Carina (naglayas dahil sa pagpuputa ng ina, ipinagbenta ng pulubing inakala niyang magulang, nagka-STD ang ina, nagputa para mapagamot ito ngunit namatay din ang ina). Makatatagpo ng "matatag na timbulang kahoy" si Carina sa lalaki.

II. Mga Kuwento ni Dominador Mirasol
"Eli, Eli, Lama Sabachthani"-Serye ng kawalang-pag-asa sa buhay ni Elias. Nakulong dahil sa pagpatay nang ipinagtanggol si Celia sa manggagahasa; mala-hayop ang pagtrato sa bilanggong menor-de-edad sa Welfareville; lupit na buhay sa bilangguan dahil sa pagkain, sanidad, at siksikang espasyo; at ang iniihiang pagkain para sa mga preso. Nakapatay muli si Elias at inilipat naman sa Deathrow. Sa pagbitay, nagkaroon ng bagong pag-asa si Elias: sa pagbabanyuhay.

"Mga Aso sa Lagarian"-Pinakamalagim at masining sa akda ni Mirasol. May pagkakahawig sa "Sa Mga Kuko ng Liwanag": sakiting si Tata Ando na may tisis, ganid na kontratistang si Mr. Limpak, "paglalangis" sa operator ng derik, panghuhuthot ng kontratista. Walang seguro ang mga manggagawa, at wala silang makakapitan kahit abutan man ng kamatayan. Mainam ang pagkakagamit ng imahen ng matatabang aso para ilarawan ang inhustisya sa lagarian.

"Isang Ina sa Panahon ng Trahedya"-Kuwentong maihahalintulad sa Panunuluyan. Sa paghahanap ni Aling Marta ng katarungan sa pagpatay sa kaisa-isa niyang anak, naiparating sa mambabasa ang kabulukan ng pamahalaan, ng pulisya, ng hustisya. Lamang, hindi iginawad sa ina ang karapatang magparusa kay Boy Jungle-bolo, kundi ng isang malagim na aksidente na ikinasabog ng ulo ng salarin.

"Ang Biktima"-Kasaysayan ng binatang mamamatay-pulis na si Totoy Kikil, labing-apat na taon. Naging rebelde sa pulisya dahil na rin sa brutalidad ng mga pulis (pinatay ng mga ina ang ama niya noong bata pa siya). Naging siga sa bilanggunan si Totoy Kikil at lumawak ang impluwensiya. Sa bisa ng inspector (na siyang tagapagsalaysay), napanumbalik niya ang halaga ng paggalang at pagkaama sa kabataan.

"Makina"-Tulad ng mga aso ng lagarian, inihahatid nito ang mensahe ng kalunos-lunos na lagay ng mga manggagawa. Lamang, lunan nito'y sa imprenta. Waring bilanggo sa gusali ang manggagawang si Alipio. Walang seguro, walang proteksiyon, nabutas ang baga niya sa imprenta. Trahedya ang kaniyang kinasapitan. Kailangan na niyang mamahinga ngunit paano naman siya mabubuhay?

III. Mga Kuwento ni Rogelio Ordonez
"Dugo ni Juan Lazaro"-Ukol sa malagim na kapalaran ni Mando na tumangging lumahok sa welga ng mga manggagawa sa pabrika ng tela, gayong batid nito ang katiwalian sa loob (pagtrabaho sa Linggo, lagpas sa oras). Kapit sa patalim ang kaniyang pasiyang huwag sumali sa protesta. Ngunit may kabayaran iyon: ang kaniyang buhay.

"Buhawi"-Ukol naman sa manggagawa ng lansangan ang kathang ito. Iminulat sa mambabasa ang larawan ng karalitaan: ang pagkakabaon sa utang, malnutrisyon, overpopulation. Tinanggal sa trabaho si Andong dahil hindi niya ibinoto ang nanalong Kongresista. Sa paghihimagsik, hinampas niya ng piko ang kapatas.

"Sa Piling ng mga Bituin"-Larawan kung paano binabaliw ng mga katotohanan ng pintor na si Ismael. May pagtatangka sa paggamit ng teknik na daloy sa kamalayan.

"Inuuod na Bisig sa Tiyan ng Buwaya"-Ebolusyon ng isang lupang sakahan tungo sa pagiging pabrika; ng mga magbubukid tungo sa pagiging manggagawa. Muling idiniin ang kawalang-tinig ng mga magsasaka dahil wala silang sariling lupa; kawalang-tinig ng mga manggagawa dahil ayaw sa takot na masisante. Iginiit ni Ordonez ang problema sa pagawaan: walang umento sa sahod, takot magtayo ng unyon, at kailangang magpakitang-gilas. Bumagsak ang katawan ni Lino (dahil sa karamdaman); ang masaklap: tatanggalin na siya ni Mr. Cruz sa pabrika.

"Si Anto"-Sa pananaw ng manunulat na si Mang Roger, inilahad ang kasaysayan ni Anto buhat sa pagiging biktima ng pamilya sa pag-angkin ng lupain (na nagdulot ng atake sa puso ng ina, binaril na ama habang naghuhuramentado, ginahasa't nagbigting kapatid) tungo sa pagiging misteryosong matadero ng mga tiwaling protiyetaryo sa Cavite. Ang kathang ito ang sumusuma sa katangian at elemento ng mga kuwento sa "Mga Agos sa Disyerto."

IV. Mga Kuwento ni Edgardo Reyes
"Di Maabot ng Kawalang-Malay"-Inosenteng pagtanaw sa inosenteng pananaw ng dalawang batang sina Ida at Emy ukol sa buhay-looban, ang pagpuputa ng ina ni Ida, at ang karamdaman ni Obet. Higit na naipakita ng makapangyarihang wakas ang kawalang-malay ukol sa dignidad at lagay ng mag-anak.

"Lugmok na ang Nayon"-Muli, makapangyarihang akda ukol sa maling asal ng mga taga-lungsod na "gatasan" ang nakukubli at natatabing yaman sa nagsasalat na nayon ng Sapang Putol sa San Manuel. Sa kasiningan ni Reyes, makasisimpatya ang mga mambabasa sa tunay na lagay na nayon na malayo sa pintura ni Fernando Amorsolo at Carlos Botong Francisco.

"Emmanuel"-Kuwentong nagtatala sa mga adbentura ng magkaibigang binata, lalo't higit sa paghahanap ni Emmanuel ng kabuluhan sa buhay.

"Ang Gilingang-Bato"-Parangal sa mga inang nagtataguyod ng marangal na bukas sa kaniyang mga supling. Sa lahat ng mga kuwento sa antolohiya, ito ang may positibo at maaliwalas na pagsasalarawan sa kababaihan. Ang kadakilaan ng ina ay maihahalintulad sa tatag ng isang gilingang-bato. Isang tanong lamang, "Bakit hindi ang gilingan ang pinag-agawan ng magkakapatid, matapos pumanaw ang kanilang ina?"

"Daang-bakal"-Litaw ang pananaliksik, pakikipamuhay, obserbasyon ni Reyes sa paggawa at mga manggagawa ng rilesng tren. Nailantad niya, tulad ng isang mamamahayag, ang korupsiyon at katiwalian sa proyektong pampamahalaan--yaong pagnanakaw ni Mr, Manalang ng mga kagamitan, palakasan sa bisa ng mga opisyal sa pamahalaan, pandaraya sa tunay na bilang ng mga manggagawa, at ang pagtataon sa panahon ng eleksiyon. Mainam ang paulit-ulit na paggamit ng imahen ng tila mga bangkay na pagal na katawan ng mga manggagawa. Ito ang nagsilbing konsensiya ni Menes upang tanggihang malahok siya sa binubuong pandaraya sa loob ng sistema. Iniulat niya ang anomalya pero bingi ang mga namamahala. Sagad hanggang kasuluk-sulukan ang katiwalian sa lipunan.

V. Mga Kuwento ni Rogelio Sicat
"Tata Selo"-Maihahalintulad ang tema sa mga kuwento ni Ordonez. Lamang, may angking kasiningan ang kuwentong ito (ang alusyon at ang hiwatig ng panahon). Sa pagtaga ni Tata Selo kay Kabesang Tano dahil binabawa ang saka, matutukoy ang higit pang karimarimarim na katotohanan sa buhay: walang hustisya sa mga anakpawis, malalakas ang maykapangyarihan, at ang mga hikahos ay babawian hanggang sa maging "walang-wala."

"Impeng Negro"-Klasikong akda sa bisa ng pagbaklas nito sa makitid na pananaw ng mga Pilipino sa lahi at kulay. Negro si Impen at lagi'y nakatitikim siya ng karahasan at alimura sa kapwa-agwador na si Ogor. Naging klasiko rin dahil sa temang ang inaapi, kung maghihiganti, at mananaig sa huli.

"Quentin"-Isang kuwento ng pag-ibig na hindi maisasakatuparan. Ngunit, gayong "may sayad" ang kampanerong si Quentin, ipinamalas niya sa mambabasa na marunong siyang umibig at marunong ding umunawa.

"Sa Lupa ng Sariling Bayan"-Anuman ang hinanakit sa pinagmulan, babalik at babalik ka pa rin sa pinagmulan, sa kamatayan.

"Ang Kura at ang Agwador"-Mala-Pilandok (trickster tale) na kuwento ng magkakabatang si Diego/Egong Laki (na agwador) at ni Padre Gonzalo (na dating agwador, ngayo'y pari). Dahil may kahinaan din sa bait tulad ni Quentin, kapilyuhang pambata ang isinagawa ng agwador: linagot ang lubid ng kampana, sinabotahe ang tanim na papaya ng pari (paano na ang libido?), ninakaw ang alak ng pari, inihaw ang kalapati at kuneho ng pari. Isang kapilyuhan humantong sa madugong aksidente ang gumising sa pang-unawa ni Egong Laki. May bakas ng Katolikong sensibilidad, kuwento ito ng pagpapaamo sa isang walang pananampalataya. Kuwento ito ng panunumbalik ng paggalang, sa paraang magaan.

Mga Paboritong Kuwento sa Aklat: "Mga Aso sa Lagarian" (dahil sa gamit ng larawan), "Di Maabot ng Kawalang-Malay" (dahil sa kakintalan sa wakas), "Lugmok na ang Nayon" (dahil sa masakit na mensaheng kumukurot sa puso at sensibilidad), "Gilingang-Bato" (dahil sa kamalayang pangkasarian), "Tata Selo" (dahil sa kasiningan at makapangyarihang gamit ng salita), "Impeng Negro" (dahil sa mensahe ukol sa lahi), "Sa Bagong Paraiso" (dahil sa paggamit ng alusyon, at ang kuwentong "Si Anto" (dahil ito ang bumubuod sa diwa ng antolohiya).

Panimulang Reaksiyon at Tala sa Aklat:
Kapansin-pansin ang pagiging realistiko ng mga kuwento sa aklat, buhat sa kilusan ng "limang suwail" at sa "mga bagong dugo" ng panitikang Tagalog. Iniangat nila ang antas ng panitikan sa Tagalog/Pilipino, sa pamamagitan ang pagpapamalas ang pagkagulang (maturity) sa teknik ng pagkukuwento. Wala silang inililihim ukol sa kahirapan. Malayong-malayo ito sa moda ng "maganda pa ang daigdig." Dahil lumabag sila sa kumbensiyon ng komersiyal na panulat, malaya ang mga kuwentista sa kanilang sining. "Dinilig nila ang ka-disyertuhan" ng panitikang bernakular. Dito'y hitik sa karahasan, tanggap ang murahan, hindi romantiko ang depiksiyon sa "masasamang trabaho" may sex, may panggagahasa, lantad ang iba't ibang mukha ng kahirapan, ang pagkapit sa patalim. Karima-rimarim ang realidad. Maaamoy ng mambabasa ang lansa ng dugo, ang burak, ang putik, ang aspalto, ang pawisang katawan, ang anghit. Salat sa pag-asa ang realidad. Hindi inililihim ang kamatayan at ang pagpatay. Nanunuot sa lipunan ang karahasan, ang katiwalian, ang pagmamalabis ng pulis at mga politiko. Tila tanggap ng mga kumakapit sa patalim ang korupsiyon, sumusuot ito kahit sa pinakamaliliit na tao. Kawawa ang mga babae sa mga kuwento, palibhasa'y mga lalaki ang sumulat. Itangi natin ang kuwentong "Gilingang-Bato" ni Edgardo Reyes. Intsik, mestiso, Kastila, Amerikano, at mga matataba ang laging kalaban sa karapatan ng mga manggagawa at magbubukid. Malaki ang ginampanan ng mga pahayagang pangkampus (MLQ, PNU, UP) sa paglalathala ng mga kathang di ililimbag ng "Liwayway." Makamanggagawa at maka-anakpawis ang diwa ng mga kuwento; tila nagmumulat at nanghahamon. Ngunit, hindi katulad ng "Sigwa," hindi ito lantarang nag-aaya sa mga mambabasa na makilahok tungo sa pagbabago ng mga sistemang panlipunan.

1 Comments:

Anonymous john tang said...

meron po ba kayong kopya ng "mga aso ng lagarian"? kung meron pwede po bang pa-email (sa johntang @yahoo.com)po dahil ito ay ipinapahanap sa amin bilang book report

sana po ay maunawaan niyo ako
maraming salamat po

10:07 PM  

Post a Comment

<< Home