Wednesday, October 05, 2005

"Mepiya Bawa at Meraat Bawa" atbpang Kuwentong Manobo

“Good Character and Bad Character:
The Manobo Storytelling Audience as Society’s Jurors”
ni Hazel J. Wrigglesworth
mula sa mga kuwento ni Pengenda Mengsenggilid
Manila: Linguistic Society of the Philippines (1993)
238 pp.

Kapag yumao ang isang walian o tala’ulahingan, para na rin daw nasunog ang isang aklatan. Ito ang dahilan kaya maraming folklorista ang narahuyo sa pagtitipon ng mga kuwentong-bayan, bago pa man bawian ng buhay ang mga raconteuse tulad ni Pengenda Mengsenggilid. Mas ideyal sana, bukod sa pagtitipon, ay maipasa ng makatang-bayan ang kaniyang sining sa susunod na henerasyon ng kanilang lugar. Isang patunay sa aklat na ito na tinipon at isinalin ni Hazel Wrigglesworth. Itinuon ng iskolar ang tagumpay ni Mengsenggilid bilang regenerative force, o ang paglikha at pagpapatibay ng mga elemento ng halagahan para mapanatili ang buhay ng isang lipunan. Kasama na rito ang pagpili niya ng mga salaysay na may mahalagang tugkulin sa pagpapalaganap ng halagahan (values) at layon sa ng mga Manobo. Nasa panimula ng aklat ang mga simula kung bakit naging raconteuse ng informant: mga paglalakbay niya, pagiging kabilang sa mataas na uri sa kanilang lugar, at ang pagtuturo ng kaniyang tiyahin na isa ring tagapagsalaysay. Pangunahing layuning pang-estetika sa pagsasalaysay ang “dalhin ang nakikinig sa pinangyayarihan ng salaysay” (p. 11) na kung naging matagumpay ay makakukuha ng magandang puna mula sa makikinig na “tila bagang nakikita ko itong nangyayari.” Kung gayon, magkaakibat sa salaysayang Manobo ang makuha ang interes at tuon ng tagapakinig batay sa mga elemento ng aliw at ang pagtibayin ang kanilang mga halagahang pangkultura (betasan o kaugalian, adat o paggalang).

Mahalagang ideya ng aklat na ito ang gampanin ng tagapakinig upang ipagpatuloy ng raconteuse ang sining niya (untug te etew) (p.14). Ang audience ang siyang umaantabay kung umuunlad ang banghay, binabantayan ang ugali ng mga tauhan, sinasabi ang nalilimutang detalye ng tagapagsalaysay, kinakausap at naglalarawan sa gagawin ng tauhan at ang ugali nito, nagpapakita ng galak sa mga mahihiwaga at kapana-panabik na eksena, tinutugaygayan ang moral ng salaysay, at sa huli’y nagbibigay ng reaksiyon sa pagitan ng pagkukuwento. Nailarawan ang ganitong tungkulin ng tagapakinig sa unang kuwentong-bayan sa koleksiyon—ang “Mepiya Bawa at Meraat Bawa” (Mepiya bilang mabait o mabuti at Meraat bilang masama); masusumpungan din ang kuwentong ito sa Tresury of Stories nina E. Arsenio Manuel at Gilda Cordero-Fernando na “Sweet and Sour Sisters.” Para sa akin, ito ang kauna-unahang paglalathala ng pagkukuwento na naisama pa ang komentaryo ng mga nakikinig.

Kapalit naman ng aktibong partisipasyon ng tagapakinig ang pagpapahusay ng mang-aawit sa kaniyang sining. Halimbawa, ang paggamit ng rhetorical questions tungo sa climax ng kuwento, ang paraphrasing ng storyteller sa mahahalagang bahagi o pag-uulit ng pangyayari para hindi makaligtaan ng nakikinig ang mahalagang bahagi ng salaysay, ang paglihis ng panauhan mula ikatlo tungo sa ikalawa para mapagningas ang imahinasyon ng nakikinig, ang paglalahok sa audience dahil kinakausap sila bilang kasama at kalahok sa kuwento. Isa pang magandang konseptong inihatid ng pakikipanayam sa makatang-bayan ay ang panlipunang silbi ng paggunita at pagkalimot. Para sa kaniya, tinatandaan lamang niya ang mga kuwentong may panlipunang nilalaman o ang may kabatiran sa kanilang komunidad. At ang walang nilalaman, pasensiya na sa gamit ng gasgas na pananalita, ay ibinabaon sa limot.

Ang mga Kuwento:
“Mepiya Bawa at Meraat Bawa”-kuwentong ng dalawang magkapatid. Laging binibiyayaan ang babaeng mabait at magalang. Samantala, lahat ng malas ay maigagawad sa mainggitin, mapag-isa, masungit, makasarili, at ganid na babae. Lagi siyang nagdadala ng malaking basket pero pag-uwi, iisang isda o isang saging lang ang laman. Isang eksena rito ang nakakatuwa. Nilapitan ng isdang pait si Mepiya Bawa. Sabi ng isda, “puwede bang hilahin ang iyong bulbol?” Dahil nga mabait ang bata, pumayag naman ito. Pero pagsubok lamang pala iyon. Sa halip, ang hinila ng isda ay ang buhok sa ulo ng babae. Humaba ito na tanda ng paggawad ng ganda sa dalaga. Ganito rin nangyari kay Meraat. Dahil likas na masungit, sabi niya, “Bakit mo hihilahin ang aking bulbol?” Hindi siya pumayag. At bilang kabayaran, hinila nga ng isdang pait ang kaniyang bulbol hanggang sa humaba ito.

“Si Meluagpeka” o “Wideback”-Si Meluagpeka ay isang kakaibang nilalang na kuba at may malaking uka (bilang sisidlan ng kaniyang ninanakaw) ang likod. Lagi niyang ninanakawan ng tinapa ang magkasamang sina Berengtinegewtigew at Berengkenitutkitut. Sa galit ng magkasamang sina B1 at B2, dahil tatlong beses silang ninanakawan at tatlong beses pinatay sa kiliti si B2, ininggit nila si Meluagpeka sa bagong gupit ng buhok ni B2. Nais rin ni Meluagpeka ng gayong gupit mula kay B1. Nilagyan ni B1 ng nagbabagang palakol ang likod ni Meluagpeka hanggang sa mamatay ito sa sunog.

“Child of a Hermit”-nasa anyo ng matalinong batang hinahamon ang talino at galing ng isang datu, gamit ang mga absurdong mga hamon at pamimilosopiya, ang kuwentong ito. Sa tulong ng tatlong mahihiwagang kagamitang musikal—kubing, pulendag, at kudyapi—natalo ng bata ang datu sa paligsahang hindi makatulog. Bilang kabayaran, itinanghal na datu ang bata.

“The Monkey and the Terigtig Bird”-dinakma ng unggoy ang ibong terigtig. At nang kakainin na ng una ang huli, humiling ang ibon na magsalita muna at gunitain ang maiiwan niya sa daigdig. Gamit ang talas ng isip, pinatawa niya ang unggoy sa kaniyang kuwento. Dahil malisyoso rin naman ang unggoy sa kuwento ng ibon, humalakhak ito. Nakamit ng ibon ang kaniyang kalayaan.

“Ermitanyo”-Naalala ko ang “Jack and the Beanstalk” sa kuwentong ito. Inampon ng mag-asawang higante ang ermitanyo dahil napagkamalan nila itong bata o sanggol. Dinala ang ermitanyo sa tahanan ng higante. Doon, natuklasan niya na may nakakulong na mga tao sa ilalim ng kusina. Nagpasya siyang sakyan ang hinala ng higante na sanggol siya. Umakto siya bilang bata. Nakita ng ermitanyo ang puyut na lalagyan ng buhay o hininga ng higante. Hiniling niya ito, sa pamamagitan ng pag-iyak. Itinakas niya ito at hinapas sa puno kaya nalagutan ng hininga ang mga higante. Sa wakas, napalaya ng ermitanyo ang mga bihag.

“Si Tulalang”-Masalamangkang kuwento kung paano napangasawa ni Tulalang ang anak ng araw. Dahil tradisyon sa mga Manobo ang pamamanhikan at paggalang sa magulang ng babae, nagplano ang tatlong pares ng bagong kasal na sadyain ang magulang ang kamag-anak ng babae sa kalangitan para humingi ng basbas at upang ipaalam ang pag-iisandibidb ng tao sa immortal. Ang mahiwaga rito ay ang pagsusuot nila ng akmang damit para harapin ang haring Araw, ang tangis ng amang Araw dahil hindi niya maharap nang husto ang mga anak dahil baka malusaw o masunog ito, ang kaharian o kawayanan sa langit, ang tiyahing Buwan, at ang pagpapahid ng langis sa mga mortal tulad ni Tulalang at ng mga immortal na galing lupa para mawala ang kanilang amoy na mabaho para sa mga diyos sa langit.

0 Comments:

Post a Comment

<< Home