Friday, December 30, 2005

Ilang Muni-muni Pagkaraang Magsayang ng Pera sa Panonood ng Sine

Kahit sabihing produktong panteknolohiya ang pelikula, mahalaga pa rin ang kuwento nito. Kung walang kuwento, lalabas na pangit ang pelikula. Ang tinutukoy kong kuwento ay ang lohika ng mga pangyayari, ang kasaysayan ng mga tauhan, ang simpleng simula-gitna-wakas, ang mga motibasyon sa kilos ng mga tauhan, ang sopistikasyon sa paglalatag ng mga pangyayari.

***
Ang mahusay na pelikula ay iyong mahusay magkuwento.

***
Nagluluksa ang industriya ng pelikulang Filipino dahil sa kakaunti ang produksiyon. Sa palagay ko, wala namang dapat ipagluksa kung mga pangit at lantarang komersiyal na pelikula ang pinanghihinayangan. Dapat tinitimbang ang produksiyon hindi sa bilang kundi sa kalidad ng pagkakagawa.

***

Bakit nahuhuli ang Pilipinas sa pandaigdigang pelikula, gayong isa ito sa mga bansang unang nagkaroon ng teknolohiya at kultura sa produksiyon ng pelikula? Sumpa kaya ito ng labis na pagsandig sa estetikang Hollywood? Sumpa kaya ito ng star system sa produksiyon?

***

Taong 2005 daw ay taon ng independent films sa Pilipinas. Nagkaroon ng maiinam na produkto ang Cinemalaya. Ang tanong: Napanuod ba ito ng masa? Nailapit ba ito sa tinatawag na "bakya" crowd? Naipakilala ba ito sa higit na nakararami?

***

Ano ang higit na angkop o akmang termino? Pelikula o sine? May pakiramdam ako na mas may dangal ang terminong "pelikula" kaysa sa "sine." Nakaangkla ang "sining" sa "pelikula." Samantala, nakakabit sa "sine" ang "aliw."

***

Masama ba ang maaliw sa pelikula? Hindi kung ang pagkaaliw ay nasa antas teoretikal at pang-estetika.

Masama kapag naaliw sa mga sineng walang sustansiya.

***

Maraming akong napapanuod na sine na naaliw ako; pero hindi ko maatim na tawaging "pelikula."

***

Maganda rin naman ang ginawang patakaran ng SM Management. Dahil naging Kristiyano na raw ang may-ari, ipinagbawal niya ang mga sineng tumatalakay lamang sa laman at sex. Natigil tuloy ang tendensiya sa paglikha ng mga pipitsuging panoorin. Sana, lumikha muli ang SM ng bagong patakaran: Bawal ang pangit na pelikula.

***

Hindi ako sumasang-ayon sa terminong "art film." Nagpapanting ang tainga ko; kumukulo ang aking dugo. "Ay, ayoko niyan, art film iyan," sabi minsan ng aking kaibigan. Gusto kong sabihin, lahat ng pelikula ay art (sining). Bakit ka matatakot sa sining?

***

Hindi marka ng kahusayan ang terminong "art film."

***

Hindi marka ng kagalingan ang terminong "indie film."

***

Maikli lang ang buhay, huwag sayangin sa pangit na pelikula.

***

Kailangan ng re-edukasyon ng mga manonood na Filipino. Sang-ayon ako rito. May tagumpay naman. Kahit papaano. Dati, ang mga Filipino, pumapasok ng sinehan sa kalagitnaan ng pelikula. Hindi importante kung mahalaga ang masimulan; basta makapasok lamang. Sa kasalukuyan, dahil bawal nang umulit nang libreng panonood sa ibang sinehan, nadisiplina na ang manonood. Natutunan nilang simulan ang pelikula, o maghintay ng susunod na screening.

***

Ano ang tamang gawi sa panonood ng pelikula?

Galit na galit ako sa mga manonood na nagbubungkal ng chicharon sa lalagyang plastik habang nanunuod.

Inis ako sa mga manonood na umaalis nang bigla, hindi pa tuluyang natatapos ang pelikula. Ayaw lang nilang pumila palabas, o maipit sa trapik sa carpark.

***

Bakit walang nanood sa closing credits ng pelikula? Tanda ng respeto sa pelikula ang basahin ang mga kalahok sa produksiyon.

***

Biglang bumagsak ang bilang ng mga manonood sa 2005 MMFF. Mabuting senyales ito na ayaw na ng mga manonood ng pangit at kumakalat ang balita na pangit ang pelikula. Tumatalas, tumatalino na ang mga manood. Sana. Banta ito sa mga producer na nagbabalak lumikha ng mga patakbuhin: lalangawin ang pelikula ninyo.

***

May mga nilalangaw na pelikula na hindi naman pangit. Bakit kaya? Takot sa bagong kuwento? Dahil walang "artista"?

***

Maraming artista sa pinilakang-tabing ang hindi dapat tawaging "artista."

***

Bakit kaya kinulang ang pelikulang Filipino sa kapangahasan?

Tatlong Pelikula sa Metro Manila Film Festival

Naging tradisyon na taon-taon na suportahan ko ang MMFF at manood ng mga pelikulang kalahok dito. Pero hindi yata akma ang terminong "suportahan"; mas akma siguro ang "pagtripan" o "pagtiyagaan" ang mga pelikulang ipinapalabas sa mga sinehan sa panahon ng Kapaskuhan. Walang palabas na pelikulang Hollywood at banyaga sa mga sinehan, nakakatuwa rin namang tingnan na ang mga matataas na uri ng sinehan tulad ng Gateway, Podium, at Promenade ay nagpapalabas ng pelikulang Filipino. Sa kabila ng inis dahil hindi pa maipapalabas agad ang mga pelikulang inaantabayanan (The Lion, The Witch...) o naantala ang pagpapalabas (King Kong), napagpasyahan kong manood ng mga pelikulang Filipino sa festival.

"Exodus"--Nagbotohan ang aking pamilya kung ano ang papanoorin at ito ang nanalo. Kapansin-pansing kakaunti ang mga tao sa Robinson's Metro East. Siguro, nagtitipid na ang mga tao. O hihintayin na lang na ipalabas sa telebisyon, o mga bersiyong pinirata. Nadismaya ang aking pamilya pagkatapos manood ng nasabing pelikula. Sabi ng aking nanay, "Ano ba naman si Bong Revilla, senador na senador, ang pangit ng pelikula." Noong una, hindi ko makita ang lohika sa sinabi niyang iyon. Ano ba naman ang aasahan mo sa senador para makagawa ng magandang pelikula? Kailangan bang mahusay ang pelikula kapag senador ang aarte? Sa matagal na pag-iisip, nakitaan ko ng katwiran ang sinabing iyon. May kapasidad si Bong Revilla na makalikha ng maganda dahil may sapat siyang pondo sa produksiyon. Higit pa, dapat niyang paghusayan ang paglikha ng pelikula niya dahil mataas ang potensiyal nitong lumagda sa kamalayan ng manonood. Bakit hindi kinasangkapan ni Sen. Revilla ang panitikang-bayan? Iyan ang sikreto na ginawa ng kaniyang amang naging senador din (mga pelikulang Nardong Putik at Pepeng Agimat) kaya minahal ang aktor ng taumbayan at nailuklok pa sa mataas na posisyon sa pamahalaan. Dahil sa malapit sa kamalayan ng mga Pilipino ang kuwento ukol sa agimat at salamangkang katutubo, nagiging modernong bayani ang aktor. Kulang ang pelikulang "Exodus" sa pagkakaugat sa panitikang-bayan. Una, hindi ako kumportable sa pangalang ng bayani bilang Exodus. Masyadong banyaga sa mga Filipino. Pangalawa, gumamit man ng elemento ng panitikang-bayan ang pelikula (mga tauhang Aswang, Tikbalang, Santelmo, Diwata), hindi pa rin ito lubos na nagamit sa pagkukuwento. Pangatlo, manipis ang kuwento ng pelikula. Kulang sa karakterisasyon ang mga tauhan. Hindi kapani-paniwala ang pagtatagumpay sa mga pakikipagsapalaran. Kulang sa pakikipagsapalaran ang kuwento. Malayo ito sa estetika ng mga epikong-bayan. Naging mahinang uri ng pagkabayani ni Exodus sa pelikula, kahit na nagtagumpay ito sa wakas para iligtas ang lahi ng sangkatauhan sa puwersang itim.

Naisip ko rin, sa pagtatapos ng pelikula, naloko ako sa panonood nito. Ang pelikula ay lantarang pagpapatalastas ng Enchanted Kingdom. Bakit kailangan pa akong magbayad para manood ng patalastas (i.e., ang pelikula)? Ang pelikula ring ito ay pangangampanya kay Bong Revilla bilang bayani-politiko. Bakit kami pa ang kailangang magbayad para sa panonood ng kaniyang kampanya? Mabuti sana kung maganda ang pelikula; baka hindi pa kami nagreklamo. Sinayang ni Bong Revilla ang pagkakataon niya, para maging bayani ng pinilakang-tabing at sa puso ng masa. Hindi na siya natuto sa karanasan ng kaniyang tatay at ni Fernando Poe, Jr. Baka bumawi na lang siya sa mga susunod niyang pelikula. Kung mangyayari iyon, sayang ulit. Hindi na kami manonood. Kahit libre. Tama ang sabi ng aking nanay, "hindi na siya nahiya."

"Kutob"--Tama naman ang kutob ko, okay lang ang pelikula. Hindi nakakapurol ng utak. At hindi rin naman nakakatalas ng sensibilidad. Labis naman kung sabihing "pangit" ang pelikula. May pagtatangka naman itong ipakita ang sikolohiya ng isang mamamatay-tao. Pero para sa akin, na mahilig manood at magbasa ng kuwentong kauri ng pelikula, kita ko na agad ng teknik sa simula ng pelikula. Nakulangan ako sa sopistikasyon. Mangyari, ang sikolohiya ng isang mamamatay-tao ay sopistikado. Ang sikolohiya din ng isang Filipino, kaugnay sa mga balita at kuwento ukol sa krimen, ay sopistikado rin. Maitatanong tuloy, bakit ang tatanga ng mga tauhan para hindi matakasan ang kriminal? Kinulang kaya sila sa pagsusuri ng kanilang paligid? Bakit ang bilis makapatay ng tauhan? Sapat na ba ang kaniyang kutob na pinagkakaisahan siya ng mga tao sa paligid para siya kumitil ng buhay? Kulang din sa mga pihit at misteryo ang kuwento. Nagkataon kasi, ang pagkakahulma sa mga tauhang tinutugis ng patalim ay kinulang sa talino. Dahil kinulang sa talino, kulang din sa habulan at pagtakas. Ang resulta, sunod-sunod na kamatayan ang naipakita sa pelikula. Kung ikukumpara sa "Exodus", higit na mainam ang pelikulang ito. Mas naaliw ako sa pagkukuwento.

"Mulawin"--Rated A, sabi ng FRB, ang pelikulang ito kaya napagpasiyahan kong panoorin. Baka sakaling may isang pelikula sa kapistahan ang magsasalba ng aking panonood ngayong Kapaskuhan. Mainam naman ang pelikula sa aspekto ng kasuotan, disenyong pamproduksiyon, tunog, at ilan pang mga teknikalidad. May laman ang pelikula. Tinuligsa nito ang paniniwalang hungkag ang pantasya; o walang maihahapag na pagsusuri sa lipunan ang mga kuwentong kababalaghan. Sa panlipunang nilalaman, tinatalakay ng pelikula hindi lamang ang kapayapaan ng isang kaharian kundi ang kaligtasan ng lahi at ng kanilang kapaligiran. Nagsalikop ang usaping ekolohiya, nasyonalismo, pagmamahal sa lahi, at pangangalaga ng kultura sa dulang pampelikula. Kung ang babasa sa pelikula ay naghahanap ng lantarang panlipunang realismo, wala siyang matutukoy. Kailangan ng ibang antas ng pagbabasa para matagpuan ang sinasabi ng pelikula.

Kung sa usapin ng aliw ang pag-uuspan, kapintas-pintas ang gamit ng special effects. May nagsabing ang mahusay na special effects ay iyong hindi mo mahahalata ang effects. Sa "Mulawin", halatang-halata ang pagka-artipisyal ng mga pakpak, ang porma ng mga artista kapag lumilipad, ang kalawakan, ang mga ilaw. Malayong-malayo ito kung ikukumpara sa produksiyon ng LOTR o Harry Potter. Orihinal ding konsepto ang Mulawin bilang serye sa telebisyon. Ang problema sa mga subaybayin sa telebisyon, nababatak ang kuwento. Kabaligtaran sa pelikulang ito, nasisiksik ang kuwento. Malaking problema sa akin ang kakulangan sa pagpapakilala ng mga relasyon ng tauhan, ang kosmolohiya at kasaysayanng hinirayang uniberso, ang "mabibilis" na pakikipagsapalaran at resolusyon. Hindi kapani-paniwala ang pakikipagsapalaran ng mga Mulawin sa pagtatanggol ng kanilang lahi dahil sa bilis ng mga pangyayari. Mangyari nga, nasiksik sa humigit dalawang oras na pelikula ang mahabang kuwentong pantelebisyon. Nagtataka rin ako sa pagpapangalan ng mga tauhan, pagpapangalan sa punong balete bilang Mulawin, at sa nilikhang wika sa pelikula. Kulang sa iskolarship ang pagsusulat kaya napaparatangang nakikisakay lamang ito sa tagumpay ng mga pelikulang pantasya tulad ng Lord of the Rings. Matatandaang sa paglikha ni JRR Tolkien ng kaniyang mga nobela, sampung taon niyang nilikha ang mga mapa, ang wika, ang mga tauhan, at maging ang mga halaman. Inaral din niya ang folklore ng kaniyang lipunan. Iyan ang dahop sa pelikulang Mulawin.

Sunday, December 25, 2005

Natapos ko rin si Eco!


Ang "The Name of the Rose" yata ang pinakamatagal kong nabasang nobela. Hindi naman mahirap intindihan ang nobela, pero talagang hahamunin ang tiyago ko sa prosa ni Umberto Eco. Masyadong malaman, hitik sa detalye, siksik sa mga historikal na pananaliksik, at makikita ang pagiging alagad ng nobelista sa semiotics sa tauhang si William of Baskerville, kaalinsaby ng pagtalunton sa mga misteryo at krimen sa loob ng abbey, sa panahon ng Edad Medya. Dalawang kaibigan ang nagrekomenda sa akin ng aklat. Una si L, na naglatag ng pamagat, habang pinag-uusapan namin kung paano namin mapapakinabangan ang training namin sa akademiya at sa pananaliksik para sa pagsusulat ng kuwento o nobela. Pangalawa si ulanmaya, na nagtaka pa kung bakit hindi ko pa iyon nababasa. Siguro, nakita niya ang hilig ko sa mga sining ng simbahang Katoliko, lalo pa nang kumuha ako ng mga larawan ng San Agustin Church, kaya inakala niyang nabasa ko na ang nasabing nobela. Matalinong nobela ang sinulat ni Eco; malayo sa mga bestseller sa kasalukuyan na pang-aliwan ang gumagabay na estetika. Sa mga nahumaling sa "The Da Vinci Code", maaaring kayamutan ang naturang akda dahil sa mahahabang paglalarawan at pagmumuni ng isang tauhan ukol sa kaniyang obserbasyon, napanaginipan, nasagawa. At sa mga talata ukol sa pagsusuri ng isang dokumento, o paglalatag ng mga pangkasaysayang perspektiba sa isang eksena. Maraming ring mga bahagi sa nobela na nasa wikang Latin--maaring sagwil ito sa pag-intindi sa akda o maaaring makadagdag sa autensidad kahit pa historikal na akda ang binabasa.

Obese ang prosa ni Eco, text ko sa kaibigang nagrekomenda sa akin. Nakakapagod ang dire-diretsong pagbabasa ng aklat na may pitong (7) bahagi na ibinukod batay sa mga araw nina William at Adso sa kanilang imbestigasyon sa mga pamamaslang sa loob ng simbahan. Ayaw ko namang bitawan ang nobela at dumampot ng mas magaan na paksain. Sayang ang bili ko sa aklat kung susuko ako. Kaya, sa pagitan ng mga kabanata, nakasisingit ang mga pelikulang humabol sa listahan ng mga napanuod ko sa taong ito:

"North Country"-ang ganitong pelikula ukol sa pag-igpaw ng babaeng tauhan sa mga limitasyon at hamon ng lipunan ay magbibigay tiyak ng nominasyon sa Oscar's; nasa hulma ito ng mga pelikulang nagpanalo kina Julia Roberts at Hilary Swank.

"Love Actually"-hindi ko inaasahang ang romantic comedy na ito ay aakma sa buwan ng Kapaskuhan; ang galing ni Richard Curtis sa kaniyang screenplay. Na-inlove din ako sa kanta ni Joni Mitchell na ginamit sa pelikula.

"In Her Shoes"-Para sa isang "chic flick", matino ang pelikulang ito. Pumasa sa aking estetikang pang-aliwan na hindi ako nahihiyang makita sa paglabas ng sinehan.

"Three Burials of Melquiades Estrada"- Nanalo ng Best Screenplay ngayong taon sa Cannes kaya binili ko na agad ang kopya. Napakasimple ng istorya na gumaganda at nagiging sopistikado dahil sa paglalaro sa istruktura at pagmamanipula sa panahon.

"Me, You, and Everyone We Know"-Nagustuhan ko sa mga poetikong eksena sa naratibo ng pelikula, kahit sabog at hindi buo ang pagkakakuwento sa mga buhay ng tauhan. Nasa hulma ito ng pelikulang "Happiness" na pagtalakay ng maraming kakaibang mga tauhan.

"King Kong"-Snod-sunod, siksik na mga adbentura hanggang sa ako na ang magsawa at mapagod sa kakapanuod. Mabagal ang simula pero nakakahingal na sa bandang kalahati, tulad ng panunuod ng Jurassic Park.

"Cain at Abel"-modernong retelling ng kuwento sa Bibliya na nasa anyo ng melodrama at binudburan ni Lino Brocka ng panlipunang komentaryo

"Relasyon"-mainam na sana bilang feministang pelikula ukol sa pakikipagsapalaran ng babaeng kabit; nakakaaliw ang dialogo; hindi melodramatiko, hindi gasgas ang pagkakahulma sa "ibang" babae, moderno ang kamalayan ng mga babae sa pelikula pero natapilok ito sa pagkamatay ng lalaking tauhan.

"Born Into Brothels"-Feel-good na dokumentaryo ukol sa bisa ng sining, pag-asa, at pangarap ng mga batang lumaki sa kasa o putahan sa India. Hindi ko lang alam kung nalihis ba ang dokumentaryo sa kaniyang layon--ukol ba ito sa buhay sa putahan o ukol sa sining ng potograpiya sa hanay ng mga maralitang bata? Gayunpaman, nakakamangha ang mga larawang kuha ng mga bata. Nanumbalik ang interes ko sa aking kamera.

Thursday, December 15, 2005

Update sa Sarili, O Isang Year-End Report

Lumabas na ang ikatlong resulta ng comprehensive examination para sa aking PhD.

Naka-high pass ako kay Ma’am Chari. (Gusto kong ipakuwadro ito. At isabit sa aking kuwarto.)

Si Ma’am Chari ang isang guro sa departamento na kinakatakutan ko, at iniwasan ko noong undergrad at masters. Pero hindi ko siya naiwasan nang tumuntong ako sa araling doktorado. Hindi naman talaga terror na guro si Ma’am Chari. May reputasyon lamang siya na istrikto. Sabi ng mga kaibigang guro, gayong pabiro, na “talagang gagapang ka sa kanyang klase.” Kaya noong nagpasiya akong kunin siya sa dalawang klase (Historikal na Perspektiba sa Malikhaing Pagsulat at sa Umuusbong na Panitikan), inihanda ko ang sarili sa isang hamon. Dapat magpakitang-gilas sa kaniya. Hindi naman talaga siya terror sa klase. Siguro, hindi lang talaga siya madaling ma-impress. Hindi siya nadadaan sa chika o pagngiti. Limang na bagay ang natutunan ko sa propesor na ito. Paggamit ng panitikang-bayan sa pagsusulat ang pinakauna. Lagi niyang idinidiin ang ugat ng tradisyong naratibo o pagkatha. Lagi niyang buwelta sa mga lecture o pagbabasa ng papel, “Ano ang poetika ng ganito o ganyang tradisyon? Ano ang pinag-ugatan niyan?” Malawak ang kaniyang kaalaman sa panitikang-bayan. Kapag nagkaklase kami, lagi akong tumitingin sa kaniyang koleksiyon ng mga aklat. Kompleto siya ng mga tomo ng Ulahingan at ng Darangen. Alam niya ang mga bagong labas na aklat ng Summer Institute of Linguistics. At hindi siya maramot kung nais mong hiramin ang mga aklat niya (basta’t ibabalik lamang). Kahanga-hanga rin ang sigasig niya sa research. Noong associate dean siya, at nagkataong dumaan ako sa Dean’s Office, ipinakita niya sa akin ang isang kahoy na hugis phallus. Ginagamit daw ito sa ritwal ng Semana Santa kaugnay kay Hudas. Natatawa ang mga empleyada—o naeeskandalo—dahil hugis dildo ang kahoy. Sa isang klase, ipinakita rin niya ang mga picturena nakunan niya nang mag-field work siya sa isang kabundukan sa Mindanao. Hangang-hanga siya sa isang bundok, na nakita niya nang personal, na nabanggit sa epiko. Naalala kong sabi niya, “Iyan naman ang kaligayahan ng isang propesora.” Mababakas din sa kaniyang mukha ang galak noong ipinakita niya ang larawan ng kosmolohiya ng etnolingwistikong grupong Manobo sa anyo ng mga sanga ng kahoy. Sa mga simpleng mag-isip, sasabihing show and tell lamang ito. Pero ang kaniyang ipinapakita ay imbitasyon sa saya ng pananaliksik. Matalas ang kaniyang mata sa mga papel; maging ang paraan ng footnotes at endnotes ay binubusisi niya.

Pangatlong natutunan ko sa kaniya ay ang gamit ng humor sa pagsusulat. Sabi niya minsan sa akin, matapos basahin ang aking akda sa workshop, “Bakit ang lungkot ng sinulat mo? Wala naman iyan sa iyong personalidad. Hindi ka naman ganyan.” Gusto niya ng mga akdang pinapatawa siya. At ang huli, nagpayo siyang “huwag magmadali.” Marahil, sikreto namin ito sa isa’t isa. Kapwa siguro kami namamangha sa mga kapwa-guro sa departamento na kung maglabas ng libro ay 20 bawat taon. Linggo-linggo yata ay may launching. Nabanggit ko sa kaniya, “Ma’am, kailan ang susunod ninyong launching?” Sagot niya, “Hindi naman ako nagmamadali.” Nasundan pa iyan sa isang pag-uusap sa loob ng opisina sa departamento. Sabi niya, “Kapag namatay naman tayo, hindi naman maaalala ang dami ng mga libro.” Naalala ko minsan ang kaniyang kuwento na sampung taon siyang tumigil sa pagsusulat para magbasa at mag-aral. Ilang taon rin kaming naghintay na masundan ang kaniyang kuwentong “Demonyo” at ang aklat na “Herstory.” Para sa ilan siguro na nagmamadali, sobra naman ang sampung taong pagtigil sa pagsusulat. Dito ko natutunan na ang manunulat ay hindi naman talaga tumitigil kapag hindi siya nagsusulat o naglalathala. Bahagi ng pagsusulat ang pagbabasa, ang paglalakbay, ang pagkilala sa paligid, ang pagpapakalalim.

* * *
Matatapos na ang taon, ano ang aking nagawa sa 2005? Para naman akong gumagawa ng year-end report nito. Pero masayang balikan ang mga nagawa nitong taon. Kumbaga, pinapaniwala mo ang sarili mo na hindi ka nagsayang ng panahon. O naging maganda ang nakaraang taon at nawa’y lalo pang gumanda sa susunod pang panahon.

Naging battlecry ko sa 2005 ang paglalathala sa mga akademikong journal. Hindi naman ako nabigo sa misyong ito. Apat na artikulo ko ang nalathala at natanggap para malathala sa Diliman Review, Philippine Humanities Review, at sa bagong journal na Banwa. Humabol pa ang Daluyan, journal ng Sentro ng Wikang Filipino, na humiling sa akin ng artikulo. Hindi naman ako nahuli sa paglalathala nang malikhain. Nakapaglabas ako ng limang aklat pambata. Natapos ko na ang manuskrito ng 15 sanaysay na balak kong ibigay sa UP Press. Pero kailangan ko pa itong sinupin para hindi nakakahiya sa reader.

Natapos ko na ang compre exam at isang hakbang na lang para magkaroon ng diploma. Magiging doktor na ako. Minsan, kumatok sa aming faculty room si Rene Villanueva. Tanong niya sa akin, at kay Luna, “O, may doktor na ba dito?” Sagot ko’y “Malapit na akong magreseta ng paracetamol.” Minsan din naman, nabanggit ni Ma’am Chari, “Huwag na ninyong papagurin si Susan (aming sekretarya), buntis iyon. Baka mag-anak bigla.” Sagot naming pabiro ni Luna, “Ok lang `yun, dalawa naman kaming doktor.” Dapat sana’y isang blog entry ito tungkol sa kung doktor nga ba talaga ang isang may PhD. Lalo na sa lipunang Filipino na ang kinikilalang doktor ay ang mangagamot. Libo-libong biro at tawanan ang naririnig ko kaugnay sa mga taong may PhD sa Pilipinas. Pinakamaganda ay iyong isang PhD graduate na nilapitan ng isang inatake sa puso. Akala yata ay malalapatan siya ng lunas. Pinakahuling engkuwentro ko sa ganitong diskurso ay noong pagkaraan ng aking panayam sa ICW. Nakumbinsi ko si Ma’am LQS na maging adviser ko sa disertasyon, matapos ng mahabang pilitan. Nagkataong kasama sa pagtitipon si Dr. Luis Gatmaitan. Sabi ni Ma’am LQS, “O, siya ang kunin mong panelist.” Sagot naman ni Doc Luis, “Hindi naman ako PhD.” (Narinig kasi niya ang usapan namin ni LQS sa pagpili ng panelist na dapat ay may titulong Dr.). Sagot ni LQS, “Ikaw naman ang tunay na doktor.”

Nakapaglakbay naman ako ngayong taon. Unang beses kong narating ang Palawan. Napuntahan ko ang St. Paul Subterrenean River, na isang World Heritage Site. Pangalawang beses kong makapag-snorkelling (una’y sa Puerto Galera) sa mga isla sa Honda Bay. Unang beses kong nakapagpakain ng mga buhay na isda. Masarap ang pakiramdam na nilalapitan ka ng mga isda dahil sa dala mong pagkain para sa kanila.

Dalawang beses akong bumalik sa San Agustin Church and Museum at nakaakyat muli ng Baguio. Paboritong sinehan ang Eastwood Cinemas; naging masaya ang shopping at pamamasyal sa MetroWalk. Magandang karanasan din ang magpaluto ng ulam sa katabi lugar sa MetroWalk. Bigla tuloy akong naghanap ng sinigang na tanguinge at ginataang hipon.

Unang beses ko ring makaalis ng bansa. Nakapunta ako ng Hong Kong bilang regalo muli sa sarili. Hindi naman bansa, sabi sa akin ng isang kaibigan, ang Hong Kong. “Isa naman iyang shopping mall.” Pero winasak ko ang konseptong iyan. Totoong maraming tindahan sa Hong Kong pero hindi lamang ito shopping paradise. Nag-enjoy ako sa pagsakay sa tram paakyat ng Victoria Peak. O maglakad sa Avenue of Stars at nakita ang mga bakas ng palad nina Maggie Cheung at Jackie Chan. Kahit pa sabihing “cultural Chernobyl”, nag-enjoy ako sa Hong Kong Disneyland. Unang beses akong nakapanuod ng 3D na palabas. Aliw na aliw ako sa segment ng Beauty and the Beast na maaamoy ang champagne at ang pie sa loob ng sinehan. O ang pagkamangha na halos nasa harap ko si Donald Duck, Nemo, at si Aladdin. At ang walang-hanggang paglalakad hanggang sumakit ang paa sa kahabaan ng Nathan Road. At ang pagkagiliw sa pagsakay ng MTR nila at makahalubilo ang mga tao. O ang pamamakyaw ng DVD sa HMV. Pangako ko kasi sa sarili na hindi ako sasakay ng kanilang taxi, pero sa pagmamadaling makabili ng mga pasalubong, hindi ko maiwasan ito. Pero dalawang beses lang: pagpunta sa kanilang Night Market (dahil magsasara na pala) at sa muling hirit ng shopping sa Harbour City.

Taong 2005 ang taon yata ng pinakamarami akong nabasang aklat. Marahil, naka-study leave with pay ako kaya marami akong panahon para makapagbasa ng dapat at di-gaanong dapat basahin.Natapos ko nang basahin ang “aklat-na-babasahin-ko-bago-ako-mamatay”: “Hundred Years of Solitude” ni Gabriel Garcia Marquez. Walang iisang katangian ang mga pinagbabasa ko sa taong ito. Pinaghalo-halong nobelang pambata, nobelang Tagalog, kritisismo, folklore, fairytales, picture books, nobelang banyaga. Iba pang notable na nabasa ko sa taong ito: “Magyk” ni Angie Sage, “Harry Potter and the Order of Phoenix” at “Harry Potter and the Half-Blood Prince”, “The BFG” ni Roald Dahl, “Inkspell” ni Cornelia Funke, “How I Live Now” ni Meg Rosoff, “A Wizard of Earthsea” ni Ursula LeGuin,“Humadapnon” ni F. Landa Jocano, “Mondo Manila” ni Norman Wilwayco, “Kung Wala na ang Tag-araw” ni Rosari de Guzman-Lingat, “Annotated Classic Fairy Tales” ni Maria Tatar, “Einstein’s Dreams” ni Alan Lightman, “Bukod na Bukod: Mga Piling Sanaysay” ni Isagani Cruz, “Paghuhunos” ni Ellen Sicat, “Maganda Pa ang Daigdig” ni Lazaro Francisco, “Maikling Kuwentong Tagalog” ni Teodoro Agoncillo, “Si Tatang at ang mga Himala ng Ating Panahon” ni Ricardo Lee, “Don’t Tell the Grown Ups” at “Boys and Girls Forever” ni Alison Lurie.

Hindi ko pa rin matapos-tapos ang "The Name of the Rose" ni Umberto Eco. Pero sana, sana ay matapos ko ito sa pagsasara ng taon.

Ito rin ang taong marami akong napanuod na pelikula, bagamat duda ako kung taon ito na pinakamarami akong napanuod. Mga notable na pelikulang napanuod: “Pagdadalaga ni Maximo Oliveros”, “Shutter”, "Dark Water", "Cinderella Man," “King Kong,” “Speak” “Born into Brothels”, “March of the Penguins”, "Bikini Open," “Harry Potter and the Goblet of Fire”, “The Way Home”, “Crash”, “A Very Long Engagement”, “My Sassy Girl”, “In Her Shoes”, “War of the Worlds”, “Wallace and Gromit”, “Closer”, “Bad Education” “Sea Inside”, “The Devil’s Arithmetic”, “Masahista”, “Fried Green Tomatoes,” “Birth”, “Curse of the Ring”, “The Machinist”, “The Innocents”, “A Series of Unfortunate Events,” “Labyrinth”, “Four Weddings and a Funeral”, “Fever Pitch”, “The Upside of Anger”, “Cain at Abel”, “Relasyon”, “Howl’s Moving Castle”, “Steam Boy”, “Chicken Run”, “Secret of Roan Inish”, “The Constant Gardener”, “The Chorus”, “Downfall,” “Clean”, at “Yentl”. Iyong mga nakalimutan ko, ibig sabihin, ay hindi lumagda sa aking gunita. Nakakahiyang aminin pero napanuod ko ang “Cujo” “Dominion,” “Guess Who’s Coming to Dinner” at “A Lot Like Love” sa DVD.

Dagdag pa sa napanuod ang first season ng "Desperate Housewives" at ang paminsan-minsang pagsilip sa bahay ni Kuya at paghabol sa PBB Uplate.

***
Nagpapasalamat ako sa UP Institute of Creative Writing dahil sa paggawad sa akin ng National Fellow for Fiction (Children's Literature). Ito ang nagpasaya sa akin sa taong 2005.

"Isang Matandang Lalaking May Napakalaking Pakpak"


May impluwensiya ang kuwentong ito sa nobelang "Skellig" (na isa sa mga paborito kong nobelang pambata) ni David Almond, na kinilala rin ng mga kritiko bilang "Gabriel Garcia Marquez of children's literature." "Pambata ba ito?" Laging tanong sa akin ng aking mga estudyante kapag tinatalakay na namin sa klase. Sa pamagat kasi, may nakakabit na "isang kuwentong pambata". Maaari at maaaring hindi. Pero hitik sa mga arketipo (stranger archetype) at sa salamangka (mga himala, mga kakaibang tauhan) ang kuwento na magugustuhan ng mahihilig sa kababalaghan. Malapit ang kuwento sa lipunang Filipino na ginagawang mala-karnabal ang mga misteryo at ang mga hindi maipaliwanag na pangyayari. Maiuugnay rin sa mga alamat ng aparisyon ng Birhen, pag-iyak ng dugo ng mga estatwa, paglitaw ng mukha ni Kristo sa puno ng saging, pagkakaroon ng kakambal na sawa o dalag, at pagsisilang ng mga mito sa kakaibang kapansanan.

Para kay ulanmaya na humihiling ng kopya ng salin ng kuwento sa Filipino ni Delfin Tolentino. At para sa mga mahihilig sa mainam na kuwento.

"Isang Matandang Lalaking May Napakalaking Pakpak"
Isang Kuwentong Pambata
ni Gabriel Garcia Marquez
Salin ni Delfin Tolentino Jr.

Tatlong araw nang tuloy-tuloy ang pag-ulan at napakarami nang alimasag ang napapatay nila sa loob ng bahay kaya napilitan si Pelayong tawirin ang bakuran nilang lubog na sa tubig upang itapon sa dagat ang mga ito, sapagkat ang anak nilang bagong luwal ay magdamag na nilalagnat at nakuro nilang baka ang alingasaw ng mga patay na alimasag ang dahilan. Napakapanglaw ng mundo mula pa noong Martes. Ang dagat at langit ay nagkulay-abo at ang buhanginan sa aplaya—nagniningning na parang pulburang liwanag sa dilim ng Marso—ay naging isang putikan na hinaluan ng mga bulok na lamang-dagat. Napakakulimlim ng tanghali kaya’t nang umuwi na si Pelayo matapos itapon ang mga alimasag ay hindi niya maaninag kung ano ang bagay na iyon na gumagalaw at humahaluyhoy sa kanilang likuran. Kinailangan pa niyang lumapit bago niya natuklasang ito pala’y isang matandang lalaki, isang matandang-matandang lalaki, na hindi makatayo dahil sa kanyang napakalaking pakpak.

Animo binabangungot na tumakbo si Pelayo para kunin ang kanyang asawang si Elisenda, na noo’y nagtatapal ng pomento sa anak na maysakit. Hinaltak niya ito sa likod ng bakuran at tuliro’t upod ang dilang pinagmasdan nila ang nakahandusay na katawan. Gula-gulanit ang damit nito. Mangilan-ngilang uban na lamang ang natitira sa kanyang buhok na lagas na, bungal-bungal ang kanyang mga ngipin, at dahil sa kanyang kalunos-lunos na kalagayan—siya’y matandang-matanda na at basang-basa ang katawan—wala nang mababanaag na anumang dangal na maaaring taglay niya noon. Hindi niya maiahon sa putikan ang napakalaki niyang pakpak-lawin, na napakarumi’t halos lubusan nang nahimulmulan. Sa tagal ng kanilang pag-uusyoso, nakalimutan nina Pelayo at Elisenda ang kanilang sindak at sa huli ay para bang ang pinagmamasdan nila ay isa na lang karaniwang bagay. Tinangka nilang kausapin ito, at sumagot ito sa malakas na tinig-marinero, sa isang wikang hindi nila maintindihan. Iyon ang dahilan kung bakit nakalimutan na nila ang pakpak ng matanda, at nakuro nilang ito marahil ay nag-iisang labi ng isang dayuhang barko na winasak ng bagyo. Gayumpaman, sinundo pa rin nila ang kanilang kapitbahay na babae na marunong sa lahat ng bagay tungkol sa buhay at kamatayan upang ipausisa ang matanda, at sa isang tingin lamang sa matanda ay alam na ng kapitbahay na nagkamli ng akala ang mag-asawa.

“Isa siyang anghel,” wika niya. “Malamang na napadako siya rito dahil sa bata, ngunit napakatanda na kaya’t natumba siya ng ulan.”

Nang sumunod na araw, alam na ng lahat na isang tunay na anghel ang nabihag sa bahay ni Pelayo. Bagamat sinabi ng kanilang marunong na kapitbahay na ang mga anghel noong panahong iyon ay mga takas na nakaligtas sa isang kutsabahan sa langit, hindi nila maatim na bambuhin ang anghel hanggang sa mamatay ito. Mula sa kusina, hawak ang kanyang batuta, buong-hapong minatyagan ni Pelayo ang matanda, at bago siya nahiga ay kinaladkad niya ito at ikinulong sa tangkal kasama ng mga manok. Sa kalagitnaan ng gabi, nang tumigil na ang ulan, abala pa rin sina Pelayo at Elisenda sa pagpatay ng mga alimasag. Mayamaya ay nagising ang kanilang anak, wala na itong lagnat, at tila gustong kumain. Bigla silang nakadama ng kabaitan at naisip nilang ang mabuti siguro ay ilulan ang anghel sa isang balsa, pabaunan ito ng tubig at pagkain para sa tatlong araw, at hayaan itong hanapin ang kanyang kapalaran sa karagatan. Kinabukasan, nagsisimula pa lang sumikat ang araw, nang pumunta ang mag-asawa sa bakuran ay nakita nila ang lahat ng kanilang kapitbahay na nakatunghay na sa tangkal at nilalaru-laro ang anghel; hindi man lang nagpapakita ng anumang paggalang ang mga ito, at pinapasakan pa ang mga butas ng tangkal ng kung anu-anong bagay na kanilang ipinapakain sa matanda, na para bagang ito’y hindi isang kataka-takang nilalang kundi isang hayop sa karnabal.

Sapagkat nabagabag sa pambihirang balita tungkol sa anghel, si Padre Gonzaga. Wala pang alas-siyete ay naparoon na siya. Noong mga sandaling iyon ay naroon na rin ang mga usurerong hindi naman kasinghangal ng mga nauna sa kanila, at ang mga ito ay abala sa paghula kung ano ang kahihinatnan ng bihag na anghel. Ayon sa pinakasimpleng mag-isip sa kanila, dapat itong gawing alkalde ng mundo. Ang iba namang ay mas matalas na pag-iisip ay nagpanukala na dapat itong maging punong heneral upang pagwagian ang lahat ng digmaan. Hangad naman ng mga taong mapangitain na sana’y gawing palahian ito upang makapagbinhi sa daigdig ng isang lahi ng mga paham na may pakpak na siyang mamamahala sa sansinukob. Ngunit bago siya naging pari, si Padre Gonzaga ay isang matipunong mangangahoy. Nakatayo sa may tangkal, agad niyang nirepaso ang kanyang katekismo at inutusan ang mga naroon na buksan ang tangkal upang mapagsino niya ang kaawa-awang matanda na nagmistulang isang higante;t huklubang inahin sa piling ng mga naaaliw na manok. Nakahandusay ang matanda sa isang sulok, napaliligiran ng mga balat ng prutas at tira-tirang pagkain na initsa sa kanya ng mga naunang dumating, at dito siya nagpapatuyo sa araw ng mga nakabukas niyang pakpak. Nang pumasok si Padre Gonzaga sa tangkal at bumati sa kanya ng magandang umaga sa Latin, bahagya lamang niyang inangat ang kanyang mahihinang mata at bumulong-bulong siya ng mga di-maintindihang kataga sapagkat wala siyang kamalay-malay sa walang kamuwang-muwang na asal ng sangkatauhan. Unang nagsuspetsa ang kura paroko na ang nasa harap niya ay isang impostor nang matanto niyang hindi ito nakakaunawa ng wika ng Diyos at hindi rin ito sanay bumati sa Kanyang mga ministro. At nang lumapit siya’y napansin niyang ito’y taong-tao: mabantot at amoy-araw ang matanda, ang likod ng kanyang mga pakpak ay pinamumugaran ng mga parasito, ang malalaki niyang balahibo at kinawawa ng hangin, at walang-walang mababakas sa kanya na palatandaan ng maringal na karangyaan ng isang anghel. Pagkaraa’y lumabas ang pari sa tangkal at sa isang maikling sermon ay binalaan niya ang mga naroroon na mapanganib ang kamangmangan. Ipinaalala niya na ugali ng demonyo na gamitin ang mga salamangka sa karnabal upang lituhin ang mga hindi nag-iingat. Ipinahayag niya na kung hindi sa pakpak nagkakaiba ang lawin at eroplano, lalong-lalo naman hindi sa pakpak nagkakaiba ang anghel at ibang nilalang. Gayunpaman, ipinangako niyang susulatan niya ang Kamahal-mahalang Papa, na siyang kukuha ng huling hatol mula sa mga pinakataas na korte.

Ang kanyang kahinahunan ay binalewala ng mga taong narooon. Mabilis na kumalat ang balita tungko sa bihag na anghel; ilang oras pa at ang bakuran ay para nang palengke sa ingay at gulo. Kinailangan tuloy na tawagin ang mga nakabayonetang sundalo upang itaboy ang mga taong naroon, na dahil sa dami ay halos magiba ang bahay ni Pelayo. Bigla namang naisipan ni Elisenda, na nakukuba na sa kawawalis ng mga kalat, na bakuran ang lugar at pagbayarin ng singko sentimos ang sinumang nagnanais na mag-usyoso sa anghel.

Nanggaling sa iba’t ibang dako ang mga dumayo upang mag-usyoso. Isang palipat-lipat na karnabal ang dumating sa bayan, kasama ang isang sirkero na ilang ulit na nagpakitang-gilas sa mga naroroon, ngunit walang pumansin sa kanya sapagkat ang mga pakpak niya ay hindi mukhang pakpak ng anghel kundi pakpak ng bayakan. Ang mga pinakakapuspalad na imbalido sa mundo ay nagsidating, naghahanap ng lunas sa kanilang karamdaman: isang dukhang babae na mula pa sa pagkabata ay nagbibilang na ng tibok ng kanyang puso at ngayo’y naubusan na ng numerong pambilang; isang lalaking Portuges na hindi makatulog sapagkat naiistorbo siya sa ingay ng mga bituin; isang taong naglalakad nang tulog at bumabangon sa gabi para sirain ang ginawa niya sa araw, at marami pang iba na hindi naman kasing-serysos ng mga ito ang karamdaman. Sa gitna ng ganitong matinding kaguluhan na nagpayanig sa mundo, sina Pelayo at Elisenda ay maligaya bagamat hapung-hapo, sapagkat wala pang isang linggo ay napuno na nila ng kuwarta ang mga kuwarto sa bahay, at ang pila ng mga peregrino na naghihintay makapasok ay lagpas pa sa abot-tanaw.

Tanging ang angel ang ayaw makilabok sa palabas. Ginugol niya ang mga oras sa paghahanap ng komportableng posisyon sa kanyang hiram na pugad, asiwang-asiwa siya sa mala-impiyernong init ng mga tinghoy at pang-lay na kandilang inilagay ng mga tao sa paligid ng tangkal. Noong una ay sinikap nilang pakainin ito ng mga bolang naptalina na ayon sa kaalaman ng marunong na kapaitbahay ni Pelayo ay siyang angkop na pagkain ng mga anghel. Ngunit hindi pinaunlakan ng anghel ang mga tao, tulad ng hindi nito pagpapaunlak sa mga penitenteng nagdala sa kanya ng mararangyang tanghalian, at ang mga tao’y hindi na nagkaroon ng pagkakataon na alamin kung ito’y dahil sa siya’y isang anghel o dahil sa siya’y isang matandang lalaki na walang kinakain kundi nilamas na talong. Ang tangi niyang birtud ay ang kanyang pagkapasensiyoso. Lalo na noong mga unang araw, nang tuka-tukain siya ng mga inahen na naghahanap ng mga makalangit na paraitong nagmumugad sa kanyang mga pakpak, nang bunutan siya ng balahibo ng mga pilay upang idampi ito sa may kapansanang bahagi ng kanilang katawan, at nang pukulin siya ng bato kahit na ng mga pinakamahabagin upang pabangunin siya at nang makita siyang nakatayo. Natigatig lamang nila ang matnda nang pasuin nila ng nagbabagang bakal na pang marka sa kabayo ang tagiliran nito, pagkat ilang oras nang wala itong kagalaw-galaw at naisip nilang baka ito ay patay na. Parang naalimpungatan, napasigaw ito sa kanyang di-maintindihang wika, halos maluha, at ipinagaypay ang kanyang mga pakpak na siyang dahilan ng pagsasalimbayan ng taeng-manok at alikabok at sigabo ng sindak na banyaga sa mundong ito. Bagamat naisipang marami na ang reaksiyon niya ay hindi dahil sa galit kundi dahil sa kirot, mula noon ay nag-ingat na sila at baka mainis na naman ang anghel, sapagkat naunawaan ng karamihan na ang kanyang pananahimik ay hindi palatandaan ng isang bayaning namamahinga lamang, bagkus ito’y signos ng isang malaking unos na hindi pa nag-aalimpuyo.

Sinikap ni Padre Gonzaga na bigyang-wakas ang pagwawalang-bahala ng mga taong naroroon sa pamamagitan ng mga pormulang wala namang saysay, habang hinihintay ang pagdating ng huling hatol kung ano talagang klase ng nilalang itong bihag na anghel. Ngunit usad-pagong ang pagdating ng sagot mula sa Roma. Ang mga tao’y nag-aksaya ng panahon sa pagtuklas kung ang bihag ay may pusod, kung ang kanyang wika ay may kaugnayan sa wikang Armaiko, kung ilang beses siyang magkakasya sa dulo ng aspile, o kung siya ay isa lamang taong taga-Norway na may pakpak. Ang paghihintay ni Padre Gonzaga ay malamang na magpatuloy hanggang magunaw ang mundo kung hindi lamang naganap ang isang pangyayaring tila itinakda ng Diyos at ito ang nagbigay-wkas sa paghihirap ng pari.

Nagkataon na noong mga araw na iyon, sa dinami-dami ng mga karnabal, ang napadako sa bayan ay isang palabas na nagtatampok ng isang babaing naging gagamba dahil sa pagsuway sa magulang. Mas mura ang bayad sa palabas na ito kaysa sa bayad para makita ang anghel, ngunit ang mga manonood ay malayang magtanong sa babaeng gagamba ng kahit na ano tungkol sa kanyang balighong kalagayan at malaya rin silang magsiyasat ng bawat sulok ng kanyang katawan upang mapatunayan ang malagim niyang kapalaran. Siya’y isang nakakatakot na tarantula, sinlaki ng lalaking tupa, at ang ulo niya’y ulo ng isang malumbay na dalaga. Ngunit ang talagang kalunos-lunos ay hindi ang kanyang kakatwang ayos kundi ang taos-pusong pagdadalamhati sa kanyang paglalahad ng mga detalye tungkol sa kanyang masaklap na kapalaran. Noong bata pa siya, pumuslit siya ng bahay upang dumalo sa isang sayawan; sa pagdaan niya sa kakahuyan nang pauwi na siya matapos ang magdamagang pakikipagsayawan, isang kahindik-hindik na kulog ang bumiyak sa kalangitan at sa bitak ng langit ay lumagos ang asupreng kidlat at ginawa siya nitong gagamba. Nakakaraos lamang siya ngayon sa mga bola-bola na isinusubo sa kanya ng mga taong maawain. Tiyak na masasapawan ng isang trahedyang tulad nito, na tigib ng makabagbag-damdaming katotohanan at may hatid pang aral na dapat ikabalisa, ang trahedya ng isang palalong anghel na ayaw man lang tumugon sa usisa ng mga karaniwang nilalang. Bukod dito, ang mga milagrong kagagawan umano ng anghel, ay kamamalasan ng kasiraang-bait, tulad ng lalaking bulag na hindi nanumbalik ang paningin nunit tinubuan ng tatlong bagong ngipin, o ang paralitikong hindi na muling nakapaglakad ngunit muntik nang manalo sa loterya, at ang ketungin na tinubuan ng bulaklak ang mga sugat. Itong mga milagrong pampalubag-loob, na tila pangungutya kung tutuusin, ay nakasira sa reputasyon ng anghel bago pa man siya sinapawan ng babaeng gagamba. Sa ganitong paraan nagkaroon ng lunas ang insomya ni Padre Gonzaga at bumalik sa dating ayos ang bakuran ni Pelayo—wala nang katao-tao tulad noong panahongnag-uulan nang tatlong araw at pinasok ng mga alimasag ang kanilang mga silid-tulugan.

Walang dahilang manghinayang ang mag-asawa. Sa perang naipon nila ay nakapagpatayo sila ng isang mansiyong may dalawang palapag at mga balkonahe’t hardin; pinaligiran ito ng lambat upang hindi makapasok ang mga alimasag tuwing tag-ulan, at nirehasan ang mag bintana upang hindi naman makapasok ang mga anghel. Isang lugar na malapit sa bayan ang binili ni Pelayo upang gamitin sa pag-aalaga ng kuneho, at tumigil na siya sa kanyang trabaho bilang serip. Si Elisenda naman ay namili ng mga sapatos na matataas ang takong at mga damit na yari sa mapupusyaw na seda, iyong tipo ng damit na isinusuot tuwing Linggo ng mga pinakapopular na babae noong panahong iyon. Tanging ang tangkal ng mga manok ang hindi nabigyan ng pansin. Kung hinuhugasan man nila ito ng kreyolina at pinauusukan ng mira, ito’y hindi upang pagpugayan ang anghel kundi upang maalis ang alingasaw ng tae na parang multong kumakapit sa lahat ng bagay, tuloy ang bagong bahay ay nagmumukhang luma. Noong una, nang matuto nang lumakad ang anak nina Pelayo, tiniyak nilang hindi ito mapapagawi sa tangkal. Ngunit sa kalaunan ay naglaho na rin ang kanilang pangamba at nasanay na rin sila sa alingasaw, at bago pa man magdalawang-ngipin ang bata ay nakapasok at naglalaro na ito sa tangkal na nagkakahiwa-hiwalay na ang mga alambre. Ang pakikitungo ng anghel sa bata ay walang ipinagkaiba sa pakikitungo niya sa ibang tao, lamang ay nasisikmura na niya ngayon ang pinakatusong kawalang-hiyaan, taglay ang pasensiya ng isang asong walang kailu-ilusyon. Ang bata at anghel ay sabay na binulutong-tubig. Ang duktor na tumingin sa bata ay hindi makapagtimpi—pinakinggan niya ang tibok ng puso ng anghel, at ang narinig niya ay kung anu-anong tunog ng puso ay kung anu-anong ingay sa bato niyo, kaya’y nagtaka siya kung paaano pa nabubuhay ang anghel. Ngunit ang talagang nakasinak sa duktor ay ang pagkanatural ng mga pakpak ng matanda. Tuloy ay nagtaka siya kung bakit walang pakpak ang mga tao sa mundo.

Ilang panahon na ang nagdaan ay gumuho na ang tangkal dahil sa araw at ulan nang magsimulang mag-aral ang bata. Animo’y naligaw na taong naghihingalo, ang anghel ay paroo’t parito, kinakaladkad ng kanyang katawan. Itataboy nila ito ng walis sa silid-tulugan, ngunit pagkaraan ay masusumpungan naman nila ito sa kusina. Para bang siya’y nasa lahat ng lugar sa lahat ng oras, at naisip tuloy nila na baka ito ay nagkaroon na ng kakambal, baka ito ay nagpaparami na sa buong bahay, at ang inis na inis at halos maluka-lukang si Elisenda ay nagsisigaw—napakasaklap naman ng manirahan sa isang bahay na puno ng mga anghel! Ang anghel ay halos hindi na kumakain, at napakalabo na ng kanyang naghihinang mata kaya’y kung anu-ano ang nabubundol niya sa bahay. Ang tanging natitira sa kanya ay ang kalbo niyang pakpak. Nang hagisan siya ni Pelayo ng kumot at payagang matulog sa kamalig, noon lamang nila napansin na nilalagnat pala ito sa gabi, nagdedeliryo’t pausal-usal ng mga salitang sala-salabid. Isa iyon sa bibihirang pagkakataon na sila’y nabagabag, nag-aalalang baka malapit na itong mamatay. Maging ang marunong nilang kapitbahay ay walang masabi kung ano ang ginagawa sa mga patay na anghel.

Gayunpaman, nakaraos ang anghel sa pinakamalupit na tag-ulang naranasa niya, at sa mga unang araw ng tag-init ay tila humusay pa ang kanyang lagay. Ilang araw siyang walang katiga-tigatig sa pinakamalayong sulok ng bakuran, doon sa walang nakakakita sa kanya, at sa pagsisimula ng Disyembre ilang malalaki’t matitigas na balahibp ang tumubo sa kanyang mga pakpak, na ngayo’y mga pakpak ng isang tisiko at tila isa pang kamalasan ng kanyang katandaan. Ngunit malamang na batid niya ang dahilan ng mga pagbabagong ito sa kanyang katawan, sapagkat iningatan niyang walang makapansin sa mga ito, at walang makarinig sa mga awit ng marinero na kinakanta niya sa mga gabing mabituin. Isang umaga, habang naghihiwa si Elisenda ng sibuyas para sa kanilang tanghalian, biglang may pumasok na hangin sa kusina na tila nagmula sa karagatan. Lumapit siya sa bintana at nakita niya ang anghel na nagpipilit lumipad. Padaskul-daskol ito at ang mga kuko ay umararo sa taniman ng gulay. Muntik nang magiba ang kamalig dahil sa asiwa at tila wala namang saysay na pagkampay ng mga pakpak. Ngunit nakuha rin nitong lumipad. Nakahinga nang maluwag si Elisenda, natuwa para sa kanya at para sa anghel, nang makita niyang nakalampas na ito sa pinakamalayong mga bahay, at kahit papaano at nakakakampay tulad ng isang ulyaning buwitre. Patuloy niyang pinanood ito kahit noong tapos na siyang maghiwa ng sibuyas, pinanood nang pinanood niya hanggang tuluyang mawala sa kanyang paningin, sapagkat sa mga sandaling iyon ayng anghel ay hindi na isang kabuwisitan sa kanyang buhay, bagkus ay isa na lamang tuldok na naaabot ng kanyang tanaw sa karagatan.

Wednesday, December 14, 2005

Maagang Pamasko


maagang pamasko
Originally uploaded by Nasa Dulo ng Dila.
Hindi ko na hihintayin ang Metro Manila Film Festival para makapanood ng matitino at magagandang pelikula. Limang DVD ang aking kauna-unahang natanggap na regalo para sa Pasko: hindi pirated, hindi Hollywood kundi mga Filipinong pelikula na premyado at kinilala ng mga kritiko.

Akala ko'y pirated DVDS ang regalo. Pagbukas, nakita ko sa pabalat: "Each film has been digitally remastered or restored, color corrected, and subtitled."

Sa wakas, mapapanuod ko na ang grand slam performance ni Vilma Santos sa kaniyang "Relasyon" ni Ishmael Bernal. Pati ang "Cain at Abel" ni Lino Brocka at "Pahiram ng Isang Umaga" ni Bernal ulit. Napanuod ko na sa klase sa Philippine Cinema ang "Karnal" at "Manila By Night" pero magandang magkaroon ng sariling kopya.

"Sa wakas!" sabi ko sa sarili. Hindi na tuwing Semana Santa lamang ako makakapanood ng maiinam na pelikula (dahil iyon ang ipinapalabas sa Channel 2). Hindi ko na kailangan pang mag-enroll ulit sa Philippine Cinema para magkaroon ng access sa archive ng Film Center at Film Dept. ng UP. Magandang balita ito sa mga naghahanap ng magagandang pelikula ng bansa, para ipakilala sa pamilya, estudyante, kaibigan.

Magandang balita rin dahil hindi na maililibing sa alikabok ang mga klasikong pelikulang Filipino. Hindi na rin magiging torotot ang mga lumang rolyo ng pelikula, o pamamahayan lamang ng amag. May maipagmamalaki ang mga kabataang Filipino sa kanilang pelikulang pambansa. Nagpapasalamat ako sa CineFilipino (Unico Entertainment, Sampaguita, Regal) sa kanilang proyekto at sa pagpapamalas ng kasaysayang pampelikula ng bansa. Sana simula ito ng mas marami pang makabuluhang produksiyon. Hihintayin ko ang mga susunod pa nilang DVD. At hindi ako bibili ng mga pinirata.

Wishlist ng mga Pinoy DVD:
1. "Biyaya ng Lupa"
2. "Oro Plata Mata"
3. "Himala"
4. "Nunal sa Tubig"
5. "Genghis Khan"
6. "Panday" (seryoso ako dito)
7. "Noli Me Tangere"
8. "Ganito Kami Noon..."
9. "Maynila sa Mga Kuko ng Liwanag"
10. "Sister Stella L"
11. "Moral"
12. "Itim"
13. "Salome"
14. "Brutal"
15. "Itanong Mo sa Buwan"