Wednesday, January 11, 2006

Mga Selyo at Libro


"I dream that my face appears on a postage stamp." --John Cheever

Taliwas kay Cheever, hindi ako nangangarap na nalagay sa mga selyo. Wala pa yatang Filipinong manunulat--isasasama ba ang mga bayaning-manunulat na sina Rizal, Bonifacio, at Plaridel?--ang natatampok sa mga ito. Isa na ring nanganganib na praktika ang paggamit nito sa panahon ng cellphone, e-mail, at ng instant messaging. Bibihira na rin ang pangongolekta ng mga pirasong ito, na itinuturing kong isang likhang-sining. Inis na inis ako kapag nakatatanggap ng mga sulat na gumagamit ng metered machine. Pakiwari ko'y kinulang sa creativity ang taong iyon, o baka nagmamadali lang talaga sa paghulog ng sulat. Laging payo ko sa mga kaibigang sumusulat nang tradisyonal sa akin: gumamit ng stamp. "Bakit?" Nagtataka nilang tanong. Mas lalong nakakainis kapag nakatatanggap ako ng kahon ng padala, na punumpuno ng selyo, at minamarkahan ng pentel pen at ginuguhitan ng bolpen ng kartero. Pakiwari ko'y vandalism iyon ng mga painting. Marahil, takot sila na gamitin ulit ang mga piraso ng papel sa susunod na sulatan. Sana tinatakan na lang.

Libangan ko noong bata ako ang pangongolekta ng mga ito. Hindi ko nalilimutang isulat sa mga slumbook--Hobby: Philately. "Ano `yun?" Pagtataka lagi ng mga kaklase. Natatawa na lang ako sa sariling pretensiyon dahil ang "philately" ay hindi lang pangangalap ng selyo kundi sistematikong pag-aaral ng mga ito. Ang akin noo'y isang libangang-bata lamang. May mga taong naging uso ito sa aking mga kababata sa aming kalye. Paramihan kami sa koleksiyon at nagyayabangan sa mga naiibang selyo mula sa ibang bansa. Inggit ako sa kababata ko na may mga stamps mula sa Russia. Inggit ako sa kaklase ko na may mga stamps ng mga tauhan ng Disney. Mayroon din naman akong kakaibang selyo mula sa Belgium kaso ninakaw sa akin ng aking pinsan.

Sa una'y hindi pa ako marunong kunin ang nakadikit na selyo sa sobre. Nagtatangka akong pilasin ang pagkakadikit hanggang sa maging kasingnipis ng tissue paper ang selyo. Nanghihinayang ako kapag napupunit ang selyo sa aking mga pagtatangka. Mabuti na lang, natutunan ko ring gumamit ng tubig para mawala sa pagkakadikit ang mga selyo. Para akong naglalaba noon. Puno ang batya namin ng mga piraso ng makukulay na papel. Pagkaraan ng kusang pagkakahiwalay ng selyo sa sobre, patutuyuin ko ito sa latag ng manila paper. Pagkaraan, iiipit ko sa makapal na libro para maging unat na unat ang mga selyo na bumaluktot dahil sa tubig. Ingat na ingat akong hindi mapunit ang mga butil-butil na papel sa gilid. Sa ganitong libangan: bawal ang punit na selyo. Hindi ito karapat-dapat mailagay sa stamp album. nauso rin noon sa amin ang trading ng mga stamps. Nagkataong ang dami kong People Power at Ninoy Aquino stamps, kaso'y ayaw ito ng mga kababata ko dahil mayroon din sila nito. Nagpapahingi rin ako sa aking ina ng mga selyo sa kaniyang kaopisina. Halos linggo-linggo, nagkakaroon ako ng mga 50 bagong selyo mula sa iba't ibang bansa. Kapag dumarating ang mga sulat ng kamag-anak, hindi ako interesado sa nilalaman kundi sa selyo. Noon ko napansin na politikal ang selyo mula sa Libya (doon nagtatrabaho ang pinsan ng aking nanay bilang nars). Itinampok nila ang karahasan ng Estados Unidos sa pagbobomba't pagpapasabog ng kanilang bansa. Ipinakita sa mga selyo ang mga sugatang bata na isang guho. Gustong-gusto ko iyon, kaso'y ayaw ng aking mga kaibigan dahil sa mga larawan ng sugatan at mga patay na Libyan. Napansin ko ring boring ang mga stamps mula sa Saudi at Hong Kong--iisa ang disenyo at nag-iiba lang ng kulay. Pinakagusto ko sa aking koleksiyon ang first day cover ng 1986 Haley's Comet, ang ebolusyon ng bandilang Pilipino, ang mga selyo na trianggulo ang hugis. Naaalala ko rin ang mga selyo ng mga prutas mula sa Malaysia, ang mga sayaw sa Thailand, at ang mga iba't ibang bersiyon ng Olympics sa ibang bansa.

May anim akong stamp album. Pero marami pa akong selyong hindi mailagay sa album, kaya inilagay ko na lang ang mga iyon sa mga sobre. Inayos ko batay sa mga bansang pinagmulan. Mga selyo ang bumuhay sa akin sa mga patay na araw ng bakasyon. Isa ito sa mga dahilan kung bakit napalapit ang interes ko sa social studies. Nakilala ko ang mga kultura sa daigdig sa pamamagitan ng mga imahen sa piraso ng papel. Kaso'y ipinagbawal sa akin ng aking magulang ang pagkahumaling dito. Sabi ng aking tatay, "papel lang, pinag-aaksayahan mo ng pera." May mga bagay raw na mas kapaki-pakinabang. Hindi na nila ako nabibigyan ng mga pasalubong na selyo mula sa opisina. Binawasan din ang aking baon dahil natuklasan nilang bumibili ako ng mga itinitindang selyo (mga first day covers, mga selyo hindi pa nagagamit, mga nakapaketeng selyo ng ibang bansa). Natigil na rin ang aking pakikipagsulatan sa mga penpal mula sa ibang bansa.

Sa ngayon, itinatago ko pa rin ang mga selyong karapat-dapat kong kolektahin. Hindi ko lang alam kung kailan manunumbalik ang pinaslang kong libanagn. Minsan, nang magawi sa Central Post Office, sa Lawton, Manila, namakyaw ako ng mga gustong selyo. Natuklasan kong may Philatelic Division pala doon. Hindi na ako mapipigil ng magulang ko sa aking libangan. May trabaho na ako, sariling pera, at hindi na hihingi sa kanila ng baon para lamang sa mga piraso ng papel. Pero pagkaraan ng maraming taong pagkakatigil sa pangongolekta, nakaramdam akong iba na ang sigasig ko sa mga selyo. Hindi na tulad ng dati ang pagkakasabik. Nakalulungkot. Hindi ko alam kung paano ibabalik ang dating pagkarahuyo. Bibihira na rin ang sumusulat sa akin. Di hamak daw na mas mainam ang e-mail. May cellphone naman para bumati sa mga kaarawan. Kawawa rin naman ang mga bata sa panahon ngayon at naipagkait sa kanila ang ganitong libangan. Nakakahanga rin ang ibang bansa na patuloy na ginagandahan ang disenyo ng kanilang mga selyo. Imahe ng kultura ang itinatampok ng mga piraso ng mga papel na ito. Hindi ako sigurado, pero may pakiramdam akong hindi pa umaangat ang kalidad ng mga disenyo nito sa bansa. Kung mayroon mang magaganda, limited edition ito o napakyaw na ng mga collectors. Ang dami-dami namang mahuhusay na artists at illustrator sa bansa. Sana kunin silang bagong taga-disenyo ng mga selyo. Puwede rin namang itampok ang mga tourists spot sa bansa. O ang mga klasikong sining-biswal at mga sining na katutubo.

O puwede rin ang ginawa ng US Postal Service. Nagulat ako nang masaliksik ko ito sa Google. May selyo na mula sa ilan sa mga paborito kong librong pambata--"Charlotte's Web" ni E.B. White, "Where the Wild Things Are" ni Maurice Sendak, at ang "Frederick" ni Lio Lionni. Sana, mangyari din ito balang-araw sa bansa. Pero mukhang matatagalan pa iyon. Kailangan pang mag-ukit ng mga aklat pambata sa kamalayan ng mga batang mambabasa. Kailangan pang gawing kultura sa mga bata ang pagbabasa ng aklat. Kailangan pang makalikha ng iconic na tauhan mula sa literaturang pambata. Kung maisasakatuparan iyon, sana mailahok ang isa sa mga tauhan ng aking aklat pambata.

Sana makarating sa akin kahit alinman sa mga selyo nina Wilbur. Kahit lahat na. Maghahanap muna ako ng mga penpal.

Saturday, January 07, 2006

Itong Tinatawag na Buryong: Pang-uusig sa Sarili

Trabaho ang pakay ng pagkikita namin ni C kahapon. “Tagal na nating di nagkita,” bati niya. Oo nga, sa isip-isip ko’t para kaming nag-abroad ang isa sa amin. Mabuti na rin, maraming mapag-uusapan. Trabaho, idagdag pa ang dinner, saka kuwentuhan sa trabaho, pamilya, pagtuturo, pagsusulat, proyekto. Minsanan lang kaming magkita. Kaya kapag nagkasama, aasahan na namin ang mga pasalubong na kuwento—mga nabasa’t napanuod, mga napuntahan, mga balak, mga gagawin sa susunod na buwan. “Ano ang project mo ngayong taon?” una niyang banat sa akin. Sa totoo lang, iyon din naman ang dapat kong itatanong sa kaniya. Kinatatakutan ko ang tanong na ito. Taon-taon na lang kasi’y iyon ang aming mga sagot. Sulat. Aral. Check ng papel. Gagawa ng lesson plan. Update ng syllabus. Papasok sa trabaho. Turo. Publish. Sulat. Basa. Mabuti nga’t nawala ang mga responsibilidad sa pagtuturo dahil sa study leave. Kaso’y tali ako sa unibersidad nang apat na taon. Nakakasawa na ang paulit-ulit na proyekto sa bawat pagpasok ng taon; hindi naman sana kami pagtampuhan ng mga trabaho namin at iyon ang bumubuhay sa amin. Naikuwento ko ang nangyaring (diumanong) gapangan sa promotion. Napag-usapan namin na kasimbagal ng pagong ang pag-asenso sa pagtuturo. Nakakadismaya na. Kaya nga siya’y nag-aral kung paano magpatugtog ng instrumentong musikal. Samantalang ako, di man lang makalikha ng tunog sa mga kuwerdas ng gitara.

“Tatapusin ko lang pag-aaral ko,” sabi ko sa kaniya, “maghahanap ako ng ibang eskuwelahan.” Ang tinutukoy ko’y ibang mapag-aaralan, ibang guro, ibang sistema sa pagkatuto. Naidagdag kong gusto kong sumubok ng kakaiba—gustong kong mag-aral ng Film, o Anthropology, o History, o Library Science. O kahit vocational course man lang tulad ni S na natutong mag-Microsoft Office at Powerpoint, o gumawa ng leche flan at crema de fruta. Susog ng mga kaibiga’y mag-Anthro. “Para sa bawat field work mo, may maisusulat ka,” dagdag nila. Mukhang interesante at pag-iisipan ko iyon. Mukhang hindi na ako makakatakas sa pagsusulat.

“Tama iyan,” sabi niya sa tonong mapagkandili guidance counselor. At nalahok sa usapin ang kaiklian ng buhay at ang paulit-ulit na proyekto’t ambisyon sa bawat pasok ng mga taon. Ano kaya ang magandang plano? Lagi’y nakasalalay ang ganitong pagpapasiya sa pagtatapos ng mga nasimulan. Hindi naman maaaring pumasok sa ibang larangan at bibitawan ang mga nasa kalagitnaan (o malapit na sa karurukan). Tila nagtapon ka lamang ng inigib ng tubig, matapos maglakbay nang malayo-layo.

Gusto kong matutong magmaneho. Sabi ng ilang kaibigang may kotse, mas maigi namam daw ang mag-commute na lang. Magastos ang pagkakaroon ng auto. At ang lapit-lapit lang daw ng tinitirahan ko sa aking trabaho, bakit pa? Gusto kong mag-aral magluto. Kahit iba’t ibang luto ng mga de-lata para naman magkaroon ng variety ang palagiang microwave ng corned beef o paglalahok ng itlog sa tuna flakes. Humanap kaya ako ng bagong relihiyon, at baka sakaling magkaroon ng dabong direksiyon ang buhay ko? Balikan ko kaya ang mga dating libangang nailibing ng kasalukuyang trabaho? Gusto ko sanang maghardin, pero saan naman ako hahanap ng lupang matatamnan? Gusto kong magpalahi ng iba’t ibang hybrid ng gumamela, at ipangalan ang mga ito sa mga matatalik na kaibigan. Gusto kong matutunang magparami ng mga orchids. Gusto ko ring mag-alaga at magpalahi ng mga kalapati. Isang ambisyon ko itong hindi nagawa noong kabataan ko. Gusto kong pumunta sa Europa, pero matatagalan ang pag-iipon. Asya pa lang ang makakayanan ng aking ipon, at nahalina ako sa tampok ng Living Asia sa Yogyakarta. Gusto ko ring makita at makaakyat sa Borobodur. Kailangang maghanap ng raket. O maghanap ng malaki-laking grant. Pero bababalik na naman ako sa patibong ng pagsusulat at ng akademiya. Nakakasawa na ring mamalimos sa anyo ng research at creative work scholarship. Naalala ko ang nangyayari sa mga ka-batch ko sa high school—imbes na graduate studies ang kinuha, nursing ang pangalawang kurso. Ngayo’y magtatapos na sila. Nagbo-board exam at maninirahan at magpapamilya na sa ibang bansa. Dala ng pagkaburyong sa buhay, sinubukan ko ang online test sa immigration sa Canada at New Zealand. Hindi ako pumasa. Ang pinag-aralan at karanasan ko sa trabaho’y hindi sapat para tanggapin sa kanilang bansa. Sapat na lang sigurong turista ako’t hindi magiging bagong bayaning magdadala ng dolyar sa bansa. Gusto ko ng bagong passion, bagong ambisyon. Ang dati kong kaibigan ay umaakyat na ng mga bundok, nagba-badminton, nagsasagwan sa Manila Bay. Siguro’y mga bundok ang bumura sa aming pagkakaibigan. Nagkaiba na kami ng gusto kaya wala nang kaming rason para magkita pang muli at magkape hanggang madaling-araw. Si HG, nakipagbalikan na sa kaniyang masalimuot na unang pag-ibig. Nasa edad na siya ng pag-aasawa, kaya na-reduce na ang pagkakaibigan namin sa texting. Kahit papaano, masaya ako para sa kaniya. Nakamit niya ang gusto niya. Pag-iisang-dibdib na lang ang kulang.

Binabansot ako ng ginagawa ko.

Mag-aral kaya ako ng bagong wika? Espanyol ang pinupuntirya ko sa Instituto Cervantes. Ayokong mag-aaral ng wikang kakaiba ng alpabeto. Tinatamad ako sa pagmememorya. Si A, nag-aaral ng Pranses at pupunta na ng Georgetown U para sa kaniyang masters. Hanggang paglalagalag na lang ba ako sa internet para mangarap ng ibang unibersidad? Aalamin ko muna kung gusto kong ipagpatuloy ang aking nasimulan hanggang kamatayan. Mahirap ang mangako at mamanata sa sarili nang hanggang kamatayan. Trenta na ako sa darating na Marso. Hindi pa naman huli ang lahat. Sinabi ko noon sa sarili, hindi ako magkakaroon ng complex sa pagtuntong ng edad na ito. Hindi naman ito eded medya ng aking buhay. May panahon pa. Pero hanggang Abril na lang ako magdedesisyon—kung lilihis ba ako, o bibitaw, o magpapatuloy. Wala namang masasayang. Lahat naman ng nagawa ko’y dagdag sa danas. Dadalhin ko iyon hanggang hukay.

Matapos ng mahaba-habang hunatahan, bumalik kami ni C sa aming iskedyul. Pansin ko ang bago niyang planner at journal—may mga talaan, may mga listahan ng meeting, may mga bagay na dapat lagyan ng tsek. Diyos ko, kaya nga ba’t ayoko nang makakita ng mga planner na iyan dahil binibilanggo nito, imbes na planuhin, ang buhay ng may buhay. Mabuti na lang, walang nagregalo sa akin ng planner. Ituturing ko iyong insulto. “Kita kayo next Friday,” sabi niya. “Mabilis na dinner lang, tapos work na tayo. Dapat nabasa na natin ang mga essay at na-workshop para maibigay na sa mga contributors.”

“Sige,” sabi ko, at nahimasmasan sa panahong walang ginagawa. Magtrabaho na, sigaw sa akin ng konsensiya. Kaya namang makahabol sa deadline. Kahit nga nakapikit. Sana lang, maganda ang aking babasahin. Kundi, iitsa ko ang mga papel sa bangin. Pero simula na naman ng siklo sa pagsasakatuparan ng mga proyekto sa sarili.

Tatapusin ko lang ang dapat tapusin. Hindi na ako makapaghintay sa buwan ng Abril.

Friday, January 06, 2006

Mga Balita mula sa Nausicaa.net


"Today (January 5) is Miyazaki's sixty-fifth birthday.Happy Birthday, Sensei! May you have many more years and many more films!"

Huli ako sa balita, pero hahabol ako: Maligayang kaarawan, Hayao! Makiki-Sensei na rin ako. Maghihintay pa kami sa mga susunod mong mga pelikula.

Heto, baka huli na naman ako sa balita:

"Studio Ghibli has officially announced that their next feature film will be Gedo Senki (Gedo War History), directed by Hayao Miyazaki's son, Goro Miyazaki. The film will be an adaptation of Ursula K Le Guin's "A Wizard of Earthsea," and will be released in the Japanese theatres in July 2006."

Panalo itong kombinasyong Ursula LeGuin at Studio Ghibli! Suwerte ng mga Hapones at may mapapanuod na nila ito sa Hulyo. Sana malagpasan (o lampasuhin) nila ang nakadidismayang bersiyong SciFi Channel ng Earthsea.

Thursday, January 05, 2006

"Blue Moon" at ang "The Lion, The Witch and the Wardrobe"

Mukhang hindi naman yata basura ang mga pelikula sa MMFF. Salamat sa “Blue Moon” at nagkaroon kahit isang matinong pelikula sa nasabing kapistahan. Tulad ng dati, dahil walang magawa, o nasa estado pa rin ng holiday, ”pinagtripan” naming manuod. Text ng isang kaibigan, “nakakaiyak.” Kailan pa ba naging sukatan ng kahusayan ang nakakaiyak? Pero, sige na nga. Mapanuod na, para may magawa lang.

Hindi ko na ibubuod ang pelikula. Basta kuwento ito ng paghahanap at paglalakbay ng pag-ibig; ng mga pagkakataon at ng mga pagkakataon. Hindi baduy ang pelikula, kahit na kuwento ito ng mga relasyon at pag-ibig sa iba’t ibang henerasyon. Gayunpaman, may mga pagkukulang pa rin sa pelikula. Masyadong lantad ang metapora ng pag-ibig sa eksena ng tumutulong tubig-ulan sa loob ng bahay. Kapag masyado kasing lantad, hindi na naging mabisa ang gamit ng metapora. Palagay ko lang naman iyon. Pero baka sa ibang manunuod, mabisa ang gamit ng gayong imahe. Napansin ko ring overkill ang gamit ng kantang “Blue Moon” at ang shot ng buwan. Tama na ang minsan. Kapag gamit na gamit, pinalalabas na hindi agad nakuha ng manunuod. Tila tuloy walang tiwala ang direktor sa talino ng kaniyang audience. Nakakadismaya rin ang gamit ng visual effects ng giyera (partikular na sa mga eroplano ng digmaan); naisip ko tuloy, kung nanunuod ba ako ng programa sa telebisyon. May kapalpakan din ang casting ng batang si Eddie Garcia. Nagsimula kay Mark Herras at naging Allan Paule pagkaraan ng ilang taon. Nasaan ang pagkakahawig ng mga ito? Walang ring kasigla-sigla ang pag-arte ni Paulyn Luna; gusto ko siyang ipagluto ng agahan para naman sumigla siya.

Kapuri-puri naman ang saliksik ng pelikula sa kasuotan at mga kagamitan noong 1940’s. Mainam din ang pagganap ni Jennylyn Mercado (gayong napansin kong napakapayat nilang dalawa ni Mark; gusto ko rin silang ipagluto para magkalaman naman sila). Naka-deliver naman nang maayos sina Eddie Garcia at Christopher de Leon. Pero higit sa lahat, kapuri-puri ang pelikula sa pagkakaroon nito ng mainam na kuwento. Hindi ko na nga ito hinanapan pa ng kamalayang panlipunan—isang bagay na iminarka sa akin ng edukasyon sa kritisismo. (Tanong ng isang kaibigan: Maganda ba dahil puro basura ang kasabayang palabas?) Matalino ang naratibo at naeengganyo akong tapusin ang pelikula. Hindi nasayang ang aking pera.

* * *

“The Lion, The Witch, and The Wardrobe” ang kauna-unahang nabasa kong aklat ngayong 2006. Sinimulan ko ito pagkaraang basahin ang siksik na prosa ni Eco at para maihanda rin ako bago manuod ng berisyong pelikula sa Enero 9. Ganuon pala ang pakiramdam, sabi ko sa kaibigan, kapag nagbasa ka ng nobelang pambata pagkaraang magbasa ng nobelang pangmatanda. Walang bahid ng pang-aalipusta ang nakaraang pahayag. May mga nobelang pambata naman na mas siksik at sopistikado ang pagkakakuwento kaysa nobelang pangmatanda (e.g. mga akda nina Cornelia Funke, JRR Tolkien, at Michael Ende). At may mga nobelang pangmatanda rin naman na matipid at madaling maintindihan tulad ng ibang akdang pambata. Ang ibig ko lang sabihin, kumbaga sa traffic, mas mabilis ang daloy sa pagbabasa ko ng ikalawang aklat ng Narnia ni Lewis kaysa sa nobela ng misteryo ni Eco.

Sa tingin ko, at alam kong marami ang magagalit sa akin, overrated ang nobelang ito ni Lewis. Kung sa gamit ng salamangka at sa pagsasalansan ng mga pangyayari, higit na mahusay ang kapwa-Briton niyang manunulat-pambata na sina Philip Pullman at JK Rowling. O baka naman produkto ng kaniyang panahon ang akda ni Lewis. Matatandaang 1950 ito naisulat at nailimbag. Maaaring ang panlasa ko sa prosang pambata ay naimpluwensiyahan na ng mga nobelang nakapadron sa pagkukuwento sa pelikula (cinematic writing). Nakadagdag pa sa pagkadismaya ko sa nobelang ito ang lantad at hayagang propaganda ng Katolisismo (Si Aslan, isang leon, bilang imahen ni Hesukristo na isinakripisyo ang sarili para sa kaligtasan ni Edmund at sa panunumbalik ng tag-araw sa Narnia.) Hindi ko maalis sa isip, habang nagbabasa, na ito ang bersiyon ng sinakulo o pasyon para sa kabataang mambabasa. Suspetsa ko rin na nakatulong ang populasyon ng mga Kristiyano sa popularidad ng nasabing akda.

Nakaisip lang ako ng magandang sitwasyon. Ano kaya ang sasabihin ni C.S. Lewis kapag nagkatagpo niya sina JK Rowling at Ursula Le’Guin? Baka itanong ng una, “Bakit kayo magtatayo ng paaralan para sa mga bruho at bruha?”

Ilan pa sa mga pagkukulang na napansin ko sa akda ni Lewis ay ang (1) kaniyang pagpapalit-palit ng panauhan sa pagkukuwento; sa kabuuan, pangatlong panauhan ang nobela pero natatapilok ang akda sa mga bahagi na kinakausap ng manunulat ang mambabasa. Sangkap ba ito ng metafiction o pagkukulang sa konsistensi ng pagkakasulat? (2) May mga bahagi ring tinatamad sa pagsusulat si Lewis. Lantad ito sa mga bahaging isinasalarawan niya ang isang bagay at sasabihin niyang “Siguro naman ay alam n’yo na.” Isang pagkakamali ito sa pagkukuwento na ipinapaubaya ang mga detalye sa imahinasyon ng mambabasa. Muli, device kaya ito ng manunulat para magkaroon ng partisipasyon ng kaniyang mambabasa? (3) Hindi ako komportable sa kaniyang gamit sa pagkain (Turkish Delight) na iuugnay sa demonyo o sa masama. Sa teorya ni Alison Lurie, ang pagkain ang kapalit ng sex sa panitikang pambata. Pagkain ang nagbibigay ng lugod sa batang mambabasa ng kanilang mga aklat. Bakit ito gagawing masama? Kung papansinin ang mga klasikong aklat pambata, ang paglalarawan sa mga pagkain sa hapagkainan ay maiuugnay sa maalwan at masaganang buhay. Hindi bilang patibong sa anumang kadiliman. (4) Biktima ang nobela ng pag-alipusta sa kababaihan. Bakit babae ang kasarian ng kasamaan? Bakit babae ang bruhang nagbigay ng sumpa ng niyebe sa Narnia? May kinalaman kaya ang kamalayan ni Lewis sa paghahari ng Kristiyanismo sa mga pagano at animist. Kahit tekstong Ingles ang nobela, hindi ko ito naihiwalay sa historikal na konteksto ng mga babaylan laban sa mga prayle noong mga unang yugto ng kolonisasyon ng Espanyol sa Pilipinas. At (5) ang nobela ni Lewis ay isang halimbawa na ang labis na pagpatronize sa bata sa kuwento ay hindi maganda. Marapat lamang na aktibo ang mga tauhan, inilalahok sa laban, tumutuklas ng hiwaga. Pero ibang usapin na kung ang apat na bata ay magiging mga reyna at hari ng isang banyagang lupalop.


* * *

Sa pahina ng pag-aalay ni C.S. Lewis sa aklat, ganito ang kaniyang isinulat:

“I wrote this story for you, but when I began it I had not realized that girls grow quicker than books. As a result you are already too old for fairy tales, and by the time it is printed and bound you will be older still. But some day you will old enough to start reading fairy tales again...”

May edad bang pinipili sa pagbabasa ng mga aklat pambata at sa mga fairy tales? Madalas ko ring itanong ito sa sarili. May mga matatanda o may edad na mambabasa na ikinahihiya ang pagbabasa ng mga akdang pambata. Kaya nga ang mga British edition ng Harry Potter ay mayroong pabalat na pambata at pangmatanda para hindi tuksuhin ang may-edad sa pagbabasa ng tektsong pambata. Sa karanasan ko sa pagbabasa ng akdang pambata, may naririnig akong pumupuna. “Bakit pang-elementary ang mga librong binabasa mo?” o “Sana, magbasa ka naman ng mga librong angkop sa iyong edad.” Ito marahil ang problema ng pagpapangalan at pagtatakda ng akmang edad ng mambabasa ngs mga aklat. Posible kayang basagin na ang konsepto ng panitikang pambata at panitikang pang-matanda? Masagwang pakinggan na ang aklat na ito ay para sa edad 3-5; para na ring sinabi na ang isang magasin ay angkop lamang sa edad 40-55 na babasa. O ang tulang ito ay para sa mga edad 60-75. Sasabihin, marahil, ng iba na dapat ito para sa regulasyon. Sige, tatanggapin ko. May mga babasahin naman na hindi pa akmang mabasa ng mga bata. Ngunit ang hindi ko matatanggap ay ang mga taong sineseryosong ang panitikang pambata ay para lamang sa mga bata. Kung susuriin naman, produkto ng matatanda ang maraming aklat pambata. Lahat ng tao’y dumaan sa pagkabata. Bakit mababa ang pagtingin sa may edad na tumatangkilik ng pambata? Isang anyo ba ang retardation ang pagbabasa ng matanda sa akdang pambata? Kung gayon ang magiging pananaw, may problema iyon sa pag-iisip.

“Darating ang panahon,” sabi ni Lewis, “magsisimula ka muling magbasa ng fairy tales.” Karamihan sa mga akdang pambata o fairy tales ay ipinagpapasalamat kong nabasa ko noong may edad na ako. Baka noong binasa ko iyon noong bata ako, ibang-iba ang aking kamalayan. Teksto ng mga kubling talinghaga at kahulugang sikolohikal ang mga akdang pambata. Hindi rin ito ligtas sa mga lantarang propaganda o proyektong ideolohikal ng isang kilusan. Halimbawa, ang mga ilustrasyon ng mga bruha sa fairy tales ay nakahulma sa mukha ng mga Hudyong babae, para isumpa ng kabataang Aleman ang mga Hudyo sa panahon ni Hitler. Ang lagi’t laging pananakot sa mga kuwento na iiwan sa gubat ang bata at ipapakain sa mga mababangis na hayop ay sumasalamin sa pangunahing takot at pangamba ng mga bata. Ang paggamit ng salamit sa mga fairy tales ay simbolo ng mortal na kasalanan—ang pagiging banidosa at mapaghangad sa yaman at posisyon sa lipunan. Ang tungkulin ng mga maliliit na tauhan (duwende, insekto, maliit na isda, o maliit na hayop) bilang bayani ay may subersibong layon ng taumbayan laban sa maykapangyarihan. Idagdag pa rito ang mga pribadong simbolo ng isang awtor sa loob ng tekstong pambata. Sa ganitong diskusyon, lumilitaw na may mga bahagi sa akdang pambata na hindi ganap na maiintindihan ng bata. Kaya marahil nagkakaedad (i.e., nagkakaroon ng malawak na karanasan at hinahasa ang aparato sa pagsusuri) ang tao para higit na maintidihan ng mga kubling kahulugan. At kung maisasagawa ito, dumarami ang antas ng kahulugan at dimensiyon ng kuwento ang isang tekstong pambata. May personal akong pamantayan na ang isang akdang pambata ay marapat na magkaroon ng iba’t ibang antas ng kahulugan. Hindi ako sang-ayon sa pananaw na simpleng teksto lamang ang pambata. Kapag nangyari kasi iyon, nagiging simplistiko ang pagtuturing at hinahamak ang anyo. Mataas ang respeto ko sa mga akdang pambata na batid kong pagtanda ng bumabasa ay masusumpungan at madudukalan ng mga bago at nakatagong kahulugan. At dahil dito, mapapasubalian tuloy ang makitid na pananaw na ang kuwentong pambata ay pambata lamang.

* * *
Nagkita kami kanina ni Dr. Pamela Constantino sa Fully-Booked sa Power Plant. Sabi niya, “Naaalala kita kapag nakikita ko ang mga libro ni Roald Dahl.”

Marahil, naalala niya ang pag-uusap namin ilang taon na ang nakaraan ukol sa mga paborito kong manunulat para sa bata.Gusto ko siyang ayaing magkape o mag-usap, para i-update siya sa mga bagong tuklas na manunulat at mga bagong manunulat na paborito.

Isa pa rin sa mga paborito ko si Roald Dahl.

* * *

Kasalukuyang binabasa: “The Scarecrow and His Servant” ni Philip Pullman.