Nasa Dulo ng Dila

Mga Selyo at Libro

2006-01-11T01:49:00.000+07:00

"I dream that my face appears on a postage stamp." --John Cheever

Taliwas kay Cheever, hindi ako nangangarap na nalagay sa mga selyo. Wala pa yatang Filipinong manunulat--isasasama ba ang mga bayaning-manunulat na sina Rizal, Bonifacio, at Plaridel?--ang natatampok sa mga ito. Isa na ring nanganganib na praktika ang paggamit nito sa panahon ng cellphone, e-mail, at ng instant messaging. Bibihira na rin ang pangongolekta ng mga pirasong ito, na itinuturing kong isang likhang-sining. Inis na inis ako kapag nakatatanggap ng mga sulat na gumagamit ng metered machine. Pakiwari ko'y kinulang sa creativity ang taong iyon, o baka nagmamadali lang talaga sa paghulog ng sulat. Laging payo ko sa mga kaibigang sumusulat nang tradisyonal sa akin: gumamit ng stamp. "Bakit?" Nagtataka nilang tanong. Mas lalong nakakainis kapag nakatatanggap ako ng kahon ng padala, na punumpuno ng selyo, at minamarkahan ng pentel pen at ginuguhitan ng bolpen ng kartero. Pakiwari ko'y vandalism iyon ng mga painting. Marahil, takot sila na gamitin ulit ang mga piraso ng papel sa susunod na sulatan. Sana tinatakan na lang.

Libangan ko noong bata ako ang pangongolekta ng mga ito. Hindi ko nalilimutang isulat sa mga slumbook--Hobby: Philately. "Ano `yun?" Pagtataka lagi ng mga kaklase. Natatawa na lang ako sa sariling pretensiyon dahil ang "philately" ay hindi lang pangangalap ng selyo kundi sistematikong pag-aaral ng mga ito. Ang akin noo'y isang libangang-bata lamang. May mga taong naging uso ito sa aking mga kababata sa aming kalye. Paramihan kami sa koleksiyon at nagyayabangan sa mga naiibang selyo mula sa ibang bansa. Inggit ako sa kababata ko na may mga stamps mula sa Russia. Inggit ako sa kaklase ko na may mga stamps ng mga tauhan ng Disney. Mayroon din naman akong kakaibang selyo mula sa Belgium kaso ninakaw sa akin ng aking pinsan.

Sa una'y hindi pa ako marunong kunin ang nakadikit na selyo sa sobre. Nagtatangka akong pilasin ang pagkakadikit hanggang sa maging kasingnipis ng tissue paper ang selyo. Nanghihinayang ako kapag napupunit ang selyo sa aking mga pagtatangka. Mabuti na lang, natutunan ko ring gumamit ng tubig para mawala sa pagkakadikit ang mga selyo. Para akong naglalaba noon. Puno ang batya namin ng mga piraso ng makukulay na papel. Pagkaraan ng kusang pagkakahiwalay ng selyo sa sobre, patutuyuin ko ito sa latag ng manila paper. Pagkaraan, iiipit ko sa makapal na libro para maging unat na unat ang mga selyo na bumaluktot dahil sa tubig. Ingat na ingat akong hindi mapunit ang mga butil-butil na papel sa gilid. Sa ganitong libangan: bawal ang punit na selyo. Hindi ito karapat-dapat mailagay sa stamp album. nauso rin noon sa amin ang trading ng mga stamps. Nagkataong ang dami kong People Power at Ninoy Aquino stamps, kaso'y ayaw ito ng mga kababata ko dahil mayroon din sila nito. Nagpapahingi rin ako sa aking ina ng mga selyo sa kaniyang kaopisina. Halos linggo-linggo, nagkakaroon ako ng mga 50 bagong selyo mula sa iba't ibang bansa. Kapag dumarating ang mga sulat ng kamag-anak, hindi ako interesado sa nilalaman kundi sa selyo. Noon ko napansin na politikal ang selyo mula sa Libya (doon nagtatrabaho ang pinsan ng aking nanay bilang nars). Itinampok nila ang karahasan ng Estados Unidos sa pagbobomba't pagpapasabog ng kanilang bansa. Ipinakita sa mga selyo ang mga sugatang bata na isang guho. Gustong-gusto ko iyon, kaso'y ayaw ng aking mga kaibigan dahil sa mga larawan ng sugatan at mga patay na Libyan. Napansin ko ring boring ang mga stamps mula sa Saudi at Hong Kong--iisa ang disenyo at nag-iiba lang ng kulay. Pinakagusto ko sa aking koleksiyon ang first day cover ng 1986 Haley's Comet, ang ebolusyon ng bandilang Pilipino, ang mga selyo na trianggulo ang hugis. Naaalala ko rin ang mga selyo ng mga prutas mula sa Malaysia, ang mga sayaw sa Thailand, at ang mga iba't ibang bersiyon ng Olympics sa ibang bansa.

May anim akong stamp album. Pero marami pa akong selyong hindi mailagay sa album, kaya inilagay ko na lang ang mga iyon sa mga sobre. Inayos ko batay sa mga bansang pinagmulan. Mga selyo ang bumuhay sa akin sa mga patay na araw ng bakasyon. Isa ito sa mga dahilan kung bakit napalapit ang interes ko sa social studies. Nakilala ko ang mga kultura sa daigdig sa pamamagitan ng mga imahen sa piraso ng papel. Kaso'y ipinagbawal sa akin ng aking magulang ang pagkahumaling dito. Sabi ng aking tatay, "papel lang, pinag-aaksayahan mo ng pera." May mga bagay raw na mas kapaki-pakinabang. Hindi na nila ako nabibigyan ng mga pasalubong na selyo mula sa opisina. Binawasan din ang aking baon dahil natuklasan nilang bumibili ako ng mga itinitindang selyo (mga first day covers, mga selyo hindi pa nagagamit, mga nakapaketeng selyo ng ibang bansa). Natigil na rin ang aking pakikipagsulatan sa mga penpal mula sa ibang bansa.

Sa ngayon, itinatago ko pa rin ang mga selyong karapat-dapat kong kolektahin. Hindi ko lang alam kung kailan manunumbalik ang pinaslang kong libanagn. Minsan, nang magawi sa Central Post Office, sa Lawton, Manila, namakyaw ako ng mga gustong selyo. Natuklasan kong may Philatelic Division pala doon. Hindi na ako mapipigil ng magulang ko sa aking libangan. May trabaho na ako, sariling pera, at hindi na hihingi sa kanila ng baon para lamang sa mga piraso ng papel. Pero pagkaraan ng maraming taong pagkakatigil sa pangongolekta, nakaramdam akong iba na ang sigasig ko sa mga selyo. Hindi na tulad ng dati ang pagkakasabik. Nakalulungkot. Hindi ko alam kung paano ibabalik ang dating pagkarahuyo. Bibihira na rin ang sumusulat sa akin. Di hamak daw na mas mainam ang e-mail. May cellphone naman para bumati sa mga kaarawan. Kawawa rin naman ang mga bata sa panahon ngayon at naipagkait sa kanila ang ganitong libangan. Nakakahanga rin ang ibang bansa na patuloy na ginagandahan ang disenyo ng kanilang mga selyo. Imahe ng kultura ang itinatampok ng mga piraso ng mga papel na ito. Hindi ako sigurado, pero may pakiramdam akong hindi pa umaangat ang kalidad ng mga disenyo nito sa bansa. Kung mayroon mang magaganda, limited edition ito o napakyaw na ng mga collectors. Ang dami-dami namang mahuhusay na artists at illustrator sa bansa. Sana kunin silang bagong taga-disenyo ng mga selyo. Puwede rin namang itampok ang mga tourists spot sa bansa. O ang mga klasikong sining-biswal at mga sining na katutubo.

O puwede rin ang ginawa ng US Postal Service. Nagulat ako nang masaliksik ko ito sa Google. May selyo na mula sa ilan sa mga paborito kong librong pambata--"Charlotte's Web" ni E.B. White, "Where the Wild Things Are" ni Maurice Sendak, at ang "Frederick" ni Lio Lionni. Sana, mangyari din ito balang-araw sa bansa. Pero mukhang matatagalan pa iyon. Kailangan pang mag-ukit ng mga aklat pambata sa kamalayan ng mga batang mambabasa. Kailangan pang gawing kultura sa mga bata ang pagbabasa ng aklat. Kailangan pang makalikha ng iconic na tauhan mula sa literaturang pambata. Kung maisasakatuparan iyon, sana mailahok ang isa sa mga tauhan ng aking aklat pambata.

Sana makarating sa akin kahit alinman sa mga selyo nina Wilbur. Kahit lahat na. Maghahanap muna ako ng mga penpal.

Itong Tinatawag na Buryong: Pang-uusig sa Sarili

2006-01-07T10:53:00.000+07:00

Trabaho ang pakay ng pagkikita namin ni C kahapon. “Tagal na nating di nagkita,” bati niya. Oo nga, sa isip-isip ko’t para kaming nag-abroad ang isa sa amin. Mabuti na rin, maraming mapag-uusapan. Trabaho, idagdag pa ang dinner, saka kuwentuhan sa trabaho, pamilya, pagtuturo, pagsusulat, proyekto. Minsanan lang kaming magkita. Kaya kapag nagkasama, aasahan na namin ang mga pasalubong na kuwento—mga nabasa’t napanuod, mga napuntahan, mga balak, mga gagawin sa susunod na buwan. “Ano ang project mo ngayong taon?” una niyang banat sa akin. Sa totoo lang, iyon din naman ang dapat kong itatanong sa kaniya. Kinatatakutan ko ang tanong na ito. Taon-taon na lang kasi’y iyon ang aming mga sagot. Sulat. Aral. Check ng papel. Gagawa ng lesson plan. Update ng syllabus. Papasok sa trabaho. Turo. Publish. Sulat. Basa. Mabuti nga’t nawala ang mga responsibilidad sa pagtuturo dahil sa study leave. Kaso’y tali ako sa unibersidad nang apat na taon. Nakakasawa na ang paulit-ulit na proyekto sa bawat pagpasok ng taon; hindi naman sana kami pagtampuhan ng mga trabaho namin at iyon ang bumubuhay sa amin. Naikuwento ko ang nangyaring (diumanong) gapangan sa promotion. Napag-usapan namin na kasimbagal ng pagong ang pag-asenso sa pagtuturo. Nakakadismaya na. Kaya nga siya’y nag-aral kung paano magpatugtog ng instrumentong musikal. Samantalang ako, di man lang makalikha ng tunog sa mga kuwerdas ng gitara.

“Tatapusin ko lang pag-aaral ko,” sabi ko sa kaniya, “maghahanap ako ng ibang eskuwelahan.” Ang tinutukoy ko’y ibang mapag-aaralan, ibang guro, ibang sistema sa pagkatuto. Naidagdag kong gusto kong sumubok ng kakaiba—gustong kong mag-aral ng Film, o Anthropology, o History, o Library Science. O kahit vocational course man lang tulad ni S na natutong mag-Microsoft Office at Powerpoint, o gumawa ng leche flan at crema de fruta. Susog ng mga kaibiga’y mag-Anthro. “Para sa bawat field work mo, may maisusulat ka,” dagdag nila. Mukhang interesante at pag-iisipan ko iyon. Mukhang hindi na ako makakatakas sa pagsusulat.

“Tama iyan,” sabi niya sa tonong mapagkandili guidance counselor. At nalahok sa usapin ang kaiklian ng buhay at ang paulit-ulit na proyekto’t ambisyon sa bawat pasok ng mga taon. Ano kaya ang magandang plano? Lagi’y nakasalalay ang ganitong pagpapasiya sa pagtatapos ng mga nasimulan. Hindi naman maaaring pumasok sa ibang larangan at bibitawan ang mga nasa kalagitnaan (o malapit na sa karurukan). Tila nagtapon ka lamang ng inigib ng tubig, matapos maglakbay nang malayo-layo.

Gusto kong matutong magmaneho. Sabi ng ilang kaibigang may kotse, mas maigi namam daw ang mag-commute na lang. Magastos ang pagkakaroon ng auto. At ang lapit-lapit lang daw ng tinitirahan ko sa aking trabaho, bakit pa? Gusto kong mag-aral magluto. Kahit iba’t ibang luto ng mga de-lata para naman magkaroon ng variety ang palagiang microwave ng corned beef o paglalahok ng itlog sa tuna flakes. Humanap kaya ako ng bagong relihiyon, at baka sakaling magkaroon ng dabong direksiyon ang buhay ko? Balikan ko kaya ang mga dating libangang nailibing ng kasalukuyang trabaho? Gusto ko sanang maghardin, pero saan naman ako hahanap ng lupang matatamnan? Gusto kong magpalahi ng iba’t ibang hybrid ng gumamela, at ipangalan ang mga ito sa mga matatalik na kaibigan. Gusto kong matutunang magparami ng mga orchids. Gusto ko ring mag-alaga at magpalahi ng mga kalapati. Isang ambisyon ko itong hindi nagawa noong kabataan ko. Gusto kong pumunta sa Europa, pero matatagalan ang pag-iipon. Asya pa lang ang makakayanan ng aking ipon, at nahalina ako sa tampok ng Living Asia sa Yogyakarta. Gusto ko ring makita at makaakyat sa Borobodur. Kailangang maghanap ng raket. O maghanap ng malaki-laking grant. Pero bababalik na naman ako sa patibong ng pagsusulat at ng akademiya. Nakakasawa na ring mamalimos sa anyo ng research at creative work scholarship. Naalala ko ang nangyayari sa mga ka-batch ko sa high school—imbes na graduate studies ang kinuha, nursing ang pangalawang kurso. Ngayo’y magtatapos na sila. Nagbo-board exam at maninirahan at magpapamilya na sa ibang bansa. Dala ng pagkaburyong sa buhay, sinubukan ko ang online test sa immigration sa Canada at New Zealand. Hindi ako pumasa. Ang pinag-aralan at karanasan ko sa trabaho’y hindi sapat para tanggapin sa kanilang bansa. Sapat na lang sigurong turista ako’t hindi magiging bagong bayaning magdadala ng dolyar sa bansa. Gusto ko ng bagong passion, bagong ambisyon. Ang dati kong kaibigan ay umaakyat na ng mga bundok, nagba-badminton, nagsasagwan sa Manila Bay. Siguro’y mga bundok ang bumura sa aming pagkakaibigan. Nagkaiba na kami ng gusto kaya wala nang kaming rason para magkita pang muli at magkape hanggang madaling-araw. Si HG, nakipagbalikan na sa kaniyang masalimuot na unang pag-ibig. Nasa edad na siya ng pag-aasawa, kaya na-reduce na ang pagkakaibigan namin sa texting. Kahit papaano, masaya ako para sa kaniya. Nakamit niya ang gusto niya. Pag-iisang-dibdib na lang ang kulang.

Binabansot ako ng ginagawa ko.

Mag-aral kaya ako ng bagong wika? Espanyol ang pinupuntirya ko sa Instituto Cervantes. Ayokong mag-aaral ng wikang kakaiba ng alpabeto. Tinatamad ako sa pagmememorya. Si A, nag-aaral ng Pranses at pupunta na ng Georgetown U para sa kaniyang masters. Hanggang paglalagalag na lang ba ako sa internet para mangarap ng ibang unibersidad? Aalamin ko muna kung gusto kong ipagpatuloy ang aking nasimulan hanggang kamatayan. Mahirap ang mangako at mamanata sa sarili nang hanggang kamatayan. Trenta na ako sa darating na Marso. Hindi pa naman huli ang lahat. Sinabi ko noon sa sarili, hindi ako magkakaroon ng complex sa pagtuntong ng edad na ito. Hindi naman ito eded medya ng aking buhay. May panahon pa. Pero hanggang Abril na lang ako magdedesisyon—kung lilihis ba ako, o bibitaw, o magpapatuloy. Wala namang masasayang. Lahat naman ng nagawa ko’y dagdag sa danas. Dadalhin ko iyon hanggang hukay.

Matapos ng mahaba-habang hunatahan, bumalik kami ni C sa aming iskedyul. Pansin ko ang bago niyang planner at journal—may mga talaan, may mga listahan ng meeting, may mga bagay na dapat lagyan ng tsek. Diyos ko, kaya nga ba’t ayoko nang makakita ng mga planner na iyan dahil binibilanggo nito, imbes na planuhin, ang buhay ng may buhay. Mabuti na lang, walang nagregalo sa akin ng planner. Ituturing ko iyong insulto. “Kita kayo next Friday,” sabi niya. “Mabilis na dinner lang, tapos work na tayo. Dapat nabasa na natin ang mga essay at na-workshop para maibigay na sa mga contributors.”

“Sige,” sabi ko, at nahimasmasan sa panahong walang ginagawa. Magtrabaho na, sigaw sa akin ng konsensiya. Kaya namang makahabol sa deadline. Kahit nga nakapikit. Sana lang, maganda ang aking babasahin. Kundi, iitsa ko ang mga papel sa bangin. Pero simula na naman ng siklo sa pagsasakatuparan ng mga proyekto sa sarili.

Tatapusin ko lang ang dapat tapusin. Hindi na ako makapaghintay sa buwan ng Abril.

Mga Balita mula sa Nausicaa.net

2006-01-06T20:02:00.000+07:00

"Today (January 5) is Miyazaki's sixty-fifth birthday.Happy Birthday, Sensei! May you have many more years and many more films!"

Huli ako sa balita, pero hahabol ako: Maligayang kaarawan, Hayao! Makiki-Sensei na rin ako. Maghihintay pa kami sa mga susunod mong mga pelikula.

Heto, baka huli na naman ako sa balita:

"Studio Ghibli has officially announced that their next feature film will be Gedo Senki (Gedo War History), directed by Hayao Miyazaki's son, Goro Miyazaki. The film will be an adaptation of Ursula K Le Guin's "A Wizard of Earthsea," and will be released in the Japanese theatres in July 2006."

Panalo itong kombinasyong Ursula LeGuin at Studio Ghibli! Suwerte ng mga Hapones at may mapapanuod na nila ito sa Hulyo. Sana malagpasan (o lampasuhin) nila ang nakadidismayang bersiyong SciFi Channel ng Earthsea.

"Blue Moon" at ang "The Lion, The Witch and the Wardrobe"

2006-01-05T02:47:00.000+07:00

Mukhang hindi naman yata basura ang mga pelikula sa MMFF. Salamat sa “Blue Moon” at nagkaroon kahit isang matinong pelikula sa nasabing kapistahan. Tulad ng dati, dahil walang magawa, o nasa estado pa rin ng holiday, ”pinagtripan” naming manuod. Text ng isang kaibigan, “nakakaiyak.” Kailan pa ba naging sukatan ng kahusayan ang nakakaiyak? Pero, sige na nga. Mapanuod na, para may magawa lang.

Hindi ko na ibubuod ang pelikula. Basta kuwento ito ng paghahanap at paglalakbay ng pag-ibig; ng mga pagkakataon at ng mga pagkakataon. Hindi baduy ang pelikula, kahit na kuwento ito ng mga relasyon at pag-ibig sa iba’t ibang henerasyon. Gayunpaman, may mga pagkukulang pa rin sa pelikula. Masyadong lantad ang metapora ng pag-ibig sa eksena ng tumutulong tubig-ulan sa loob ng bahay. Kapag masyado kasing lantad, hindi na naging mabisa ang gamit ng metapora. Palagay ko lang naman iyon. Pero baka sa ibang manunuod, mabisa ang gamit ng gayong imahe. Napansin ko ring overkill ang gamit ng kantang “Blue Moon” at ang shot ng buwan. Tama na ang minsan. Kapag gamit na gamit, pinalalabas na hindi agad nakuha ng manunuod. Tila tuloy walang tiwala ang direktor sa talino ng kaniyang audience. Nakakadismaya rin ang gamit ng visual effects ng giyera (partikular na sa mga eroplano ng digmaan); naisip ko tuloy, kung nanunuod ba ako ng programa sa telebisyon. May kapalpakan din ang casting ng batang si Eddie Garcia. Nagsimula kay Mark Herras at naging Allan Paule pagkaraan ng ilang taon. Nasaan ang pagkakahawig ng mga ito? Walang ring kasigla-sigla ang pag-arte ni Paulyn Luna; gusto ko siyang ipagluto ng agahan para naman sumigla siya.

Kapuri-puri naman ang saliksik ng pelikula sa kasuotan at mga kagamitan noong 1940’s. Mainam din ang pagganap ni Jennylyn Mercado (gayong napansin kong napakapayat nilang dalawa ni Mark; gusto ko rin silang ipagluto para magkalaman naman sila). Naka-deliver naman nang maayos sina Eddie Garcia at Christopher de Leon. Pero higit sa lahat, kapuri-puri ang pelikula sa pagkakaroon nito ng mainam na kuwento. Hindi ko na nga ito hinanapan pa ng kamalayang panlipunan—isang bagay na iminarka sa akin ng edukasyon sa kritisismo. (Tanong ng isang kaibigan: Maganda ba dahil puro basura ang kasabayang palabas?) Matalino ang naratibo at naeengganyo akong tapusin ang pelikula. Hindi nasayang ang aking pera.

* * *

“The Lion, The Witch, and The Wardrobe” ang kauna-unahang nabasa kong aklat ngayong 2006. Sinimulan ko ito pagkaraang basahin ang siksik na prosa ni Eco at para maihanda rin ako bago manuod ng berisyong pelikula sa Enero 9. Ganuon pala ang pakiramdam, sabi ko sa kaibigan, kapag nagbasa ka ng nobelang pambata pagkaraang magbasa ng nobelang pangmatanda. Walang bahid ng pang-aalipusta ang nakaraang pahayag. May mga nobelang pambata naman na mas siksik at sopistikado ang pagkakakuwento kaysa nobelang pangmatanda (e.g. mga akda nina Cornelia Funke, JRR Tolkien, at Michael Ende). At may mga nobelang pangmatanda rin naman na matipid at madaling maintindihan tulad ng ibang akdang pambata. Ang ibig ko lang sabihin, kumbaga sa traffic, mas mabilis ang daloy sa pagbabasa ko ng ikalawang aklat ng Narnia ni Lewis kaysa sa nobela ng misteryo ni Eco.

Sa tingin ko, at alam kong marami ang magagalit sa akin, overrated ang nobelang ito ni Lewis. Kung sa gamit ng salamangka at sa pagsasalansan ng mga pangyayari, higit na mahusay ang kapwa-Briton niyang manunulat-pambata na sina Philip Pullman at JK Rowling. O baka naman produkto ng kaniyang panahon ang akda ni Lewis. Matatandaang 1950 ito naisulat at nailimbag. Maaaring ang panlasa ko sa prosang pambata ay naimpluwensiyahan na ng mga nobelang nakapadron sa pagkukuwento sa pelikula (cinematic writing). Nakadagdag pa sa pagkadismaya ko sa nobelang ito ang lantad at hayagang propaganda ng Katolisismo (Si Aslan, isang leon, bilang imahen ni Hesukristo na isinakripisyo ang sarili para sa kaligtasan ni Edmund at sa panunumbalik ng tag-araw sa Narnia.) Hindi ko maalis sa isip, habang nagbabasa, na ito ang bersiyon ng sinakulo o pasyon para sa kabataang mambabasa. Suspetsa ko rin na nakatulong ang populasyon ng mga Kristiyano sa popularidad ng nasabing akda.

Nakaisip lang ako ng magandang sitwasyon. Ano kaya ang sasabihin ni C.S. Lewis kapag nagkatagpo niya sina JK Rowling at Ursula Le’Guin? Baka itanong ng una, “Bakit kayo magtatayo ng paaralan para sa mga bruho at bruha?”

Ilan pa sa mga pagkukulang na napansin ko sa akda ni Lewis ay ang (1) kaniyang pagpapalit-palit ng panauhan sa pagkukuwento; sa kabuuan, pangatlong panauhan ang nobela pero natatapilok ang akda sa mga bahagi na kinakausap ng manunulat ang mambabasa. Sangkap ba ito ng metafiction o pagkukulang sa konsistensi ng pagkakasulat? (2) May mga bahagi ring tinatamad sa pagsusulat si Lewis. Lantad ito sa mga bahaging isinasalarawan niya ang isang bagay at sasabihin niyang “Siguro naman ay alam n’yo na.” Isang pagkakamali ito sa pagkukuwento na ipinapaubaya ang mga detalye sa imahinasyon ng mambabasa. Muli, device kaya ito ng manunulat para magkaroon ng partisipasyon ng kaniyang mambabasa? (3) Hindi ako komportable sa kaniyang gamit sa pagkain (Turkish Delight) na iuugnay sa demonyo o sa masama. Sa teorya ni Alison Lurie, ang pagkain ang kapalit ng sex sa panitikang pambata. Pagkain ang nagbibigay ng lugod sa batang mambabasa ng kanilang mga aklat. Bakit ito gagawing masama? Kung papansinin ang mga klasikong aklat pambata, ang paglalarawan sa mga pagkain sa hapagkainan ay maiuugnay sa maalwan at masaganang buhay. Hindi bilang patibong sa anumang kadiliman. (4) Biktima ang nobela ng pag-alipusta sa kababaihan. Bakit babae ang kasarian ng kasamaan? Bakit babae ang bruhang nagbigay ng sumpa ng niyebe sa Narnia? May kinalaman kaya ang kamalayan ni Lewis sa paghahari ng Kristiyanismo sa mga pagano at animist. Kahit tekstong Ingles ang nobela, hindi ko ito naihiwalay sa historikal na konteksto ng mga babaylan laban sa mga prayle noong mga unang yugto ng kolonisasyon ng Espanyol sa Pilipinas. At (5) ang nobela ni Lewis ay isang halimbawa na ang labis na pagpatronize sa bata sa kuwento ay hindi maganda. Marapat lamang na aktibo ang mga tauhan, inilalahok sa laban, tumutuklas ng hiwaga. Pero ibang usapin na kung ang apat na bata ay magiging mga reyna at hari ng isang banyagang lupalop.

* * *

Sa pahina ng pag-aalay ni C.S. Lewis sa aklat, ganito ang kaniyang isinulat:

“I wrote this story for you, but when I began it I had not realized that girls grow quicker than books. As a result you are already too old for fairy tales, and by the time it is printed and bound you will be older still. But some day you will old enough to start reading fairy tales again...”

May edad bang pinipili sa pagbabasa ng mga aklat pambata at sa mga fairy tales? Madalas ko ring itanong ito sa sarili. May mga matatanda o may edad na mambabasa na ikinahihiya ang pagbabasa ng mga akdang pambata. Kaya nga ang mga British edition ng Harry Potter ay mayroong pabalat na pambata at pangmatanda para hindi tuksuhin ang may-edad sa pagbabasa ng tektsong pambata. Sa karanasan ko sa pagbabasa ng akdang pambata, may naririnig akong pumupuna. “Bakit pang-elementary ang mga librong binabasa mo?” o “Sana, magbasa ka naman ng mga librong angkop sa iyong edad.” Ito marahil ang problema ng pagpapangalan at pagtatakda ng akmang edad ng mambabasa ngs mga aklat. Posible kayang basagin na ang konsepto ng panitikang pambata at panitikang pang-matanda? Masagwang pakinggan na ang aklat na ito ay para sa edad 3-5; para na ring sinabi na ang isang magasin ay angkop lamang sa edad 40-55 na babasa. O ang tulang ito ay para sa mga edad 60-75. Sasabihin, marahil, ng iba na dapat ito para sa regulasyon. Sige, tatanggapin ko. May mga babasahin naman na hindi pa akmang mabasa ng mga bata. Ngunit ang hindi ko matatanggap ay ang mga taong sineseryosong ang panitikang pambata ay para lamang sa mga bata. Kung susuriin naman, produkto ng matatanda ang maraming aklat pambata. Lahat ng tao’y dumaan sa pagkabata. Bakit mababa ang pagtingin sa may edad na tumatangkilik ng pambata? Isang anyo ba ang retardation ang pagbabasa ng matanda sa akdang pambata? Kung gayon ang magiging pananaw, may problema iyon sa pag-iisip.

“Darating ang panahon,” sabi ni Lewis, “magsisimula ka muling magbasa ng fairy tales.” Karamihan sa mga akdang pambata o fairy tales ay ipinagpapasalamat kong nabasa ko noong may edad na ako. Baka noong binasa ko iyon noong bata ako, ibang-iba ang aking kamalayan. Teksto ng mga kubling talinghaga at kahulugang sikolohikal ang mga akdang pambata. Hindi rin ito ligtas sa mga lantarang propaganda o proyektong ideolohikal ng isang kilusan. Halimbawa, ang mga ilustrasyon ng mga bruha sa fairy tales ay nakahulma sa mukha ng mga Hudyong babae, para isumpa ng kabataang Aleman ang mga Hudyo sa panahon ni Hitler. Ang lagi’t laging pananakot sa mga kuwento na iiwan sa gubat ang bata at ipapakain sa mga mababangis na hayop ay sumasalamin sa pangunahing takot at pangamba ng mga bata. Ang paggamit ng salamit sa mga fairy tales ay simbolo ng mortal na kasalanan—ang pagiging banidosa at mapaghangad sa yaman at posisyon sa lipunan. Ang tungkulin ng mga maliliit na tauhan (duwende, insekto, maliit na isda, o maliit na hayop) bilang bayani ay may subersibong layon ng taumbayan laban sa maykapangyarihan. Idagdag pa rito ang mga pribadong simbolo ng isang awtor sa loob ng tekstong pambata. Sa ganitong diskusyon, lumilitaw na may mga bahagi sa akdang pambata na hindi ganap na maiintindihan ng bata. Kaya marahil nagkakaedad (i.e., nagkakaroon ng malawak na karanasan at hinahasa ang aparato sa pagsusuri) ang tao para higit na maintidihan ng mga kubling kahulugan. At kung maisasagawa ito, dumarami ang antas ng kahulugan at dimensiyon ng kuwento ang isang tekstong pambata. May personal akong pamantayan na ang isang akdang pambata ay marapat na magkaroon ng iba’t ibang antas ng kahulugan. Hindi ako sang-ayon sa pananaw na simpleng teksto lamang ang pambata. Kapag nangyari kasi iyon, nagiging simplistiko ang pagtuturing at hinahamak ang anyo. Mataas ang respeto ko sa mga akdang pambata na batid kong pagtanda ng bumabasa ay masusumpungan at madudukalan ng mga bago at nakatagong kahulugan. At dahil dito, mapapasubalian tuloy ang makitid na pananaw na ang kuwentong pambata ay pambata lamang.

* * *
Nagkita kami kanina ni Dr. Pamela Constantino sa Fully-Booked sa Power Plant. Sabi niya, “Naaalala kita kapag nakikita ko ang mga libro ni Roald Dahl.”

Marahil, naalala niya ang pag-uusap namin ilang taon na ang nakaraan ukol sa mga paborito kong manunulat para sa bata.Gusto ko siyang ayaing magkape o mag-usap, para i-update siya sa mga bagong tuklas na manunulat at mga bagong manunulat na paborito.

Isa pa rin sa mga paborito ko si Roald Dahl.

* * *

Kasalukuyang binabasa: “The Scarecrow and His Servant” ni Philip Pullman.

Ilang Muni-muni Pagkaraang Magsayang ng Pera sa Panonood ng Sine

2005-12-30T04:42:00.000+07:00

Kahit sabihing produktong panteknolohiya ang pelikula, mahalaga pa rin ang kuwento nito. Kung walang kuwento, lalabas na pangit ang pelikula. Ang tinutukoy kong kuwento ay ang lohika ng mga pangyayari, ang kasaysayan ng mga tauhan, ang simpleng simula-gitna-wakas, ang mga motibasyon sa kilos ng mga tauhan, ang sopistikasyon sa paglalatag ng mga pangyayari.

***
Ang mahusay na pelikula ay iyong mahusay magkuwento.

***
Nagluluksa ang industriya ng pelikulang Filipino dahil sa kakaunti ang produksiyon. Sa palagay ko, wala namang dapat ipagluksa kung mga pangit at lantarang komersiyal na pelikula ang pinanghihinayangan. Dapat tinitimbang ang produksiyon hindi sa bilang kundi sa kalidad ng pagkakagawa.

***

Bakit nahuhuli ang Pilipinas sa pandaigdigang pelikula, gayong isa ito sa mga bansang unang nagkaroon ng teknolohiya at kultura sa produksiyon ng pelikula? Sumpa kaya ito ng labis na pagsandig sa estetikang Hollywood? Sumpa kaya ito ng star system sa produksiyon?

***

Taong 2005 daw ay taon ng independent films sa Pilipinas. Nagkaroon ng maiinam na produkto ang Cinemalaya. Ang tanong: Napanuod ba ito ng masa? Nailapit ba ito sa tinatawag na "bakya" crowd? Naipakilala ba ito sa higit na nakararami?

***

Ano ang higit na angkop o akmang termino? Pelikula o sine? May pakiramdam ako na mas may dangal ang terminong "pelikula" kaysa sa "sine." Nakaangkla ang "sining" sa "pelikula." Samantala, nakakabit sa "sine" ang "aliw."

***

Masama ba ang maaliw sa pelikula? Hindi kung ang pagkaaliw ay nasa antas teoretikal at pang-estetika.

Masama kapag naaliw sa mga sineng walang sustansiya.

***

Maraming akong napapanuod na sine na naaliw ako; pero hindi ko maatim na tawaging "pelikula."

***

Maganda rin naman ang ginawang patakaran ng SM Management. Dahil naging Kristiyano na raw ang may-ari, ipinagbawal niya ang mga sineng tumatalakay lamang sa laman at sex. Natigil tuloy ang tendensiya sa paglikha ng mga pipitsuging panoorin. Sana, lumikha muli ang SM ng bagong patakaran: Bawal ang pangit na pelikula.

***

Hindi ako sumasang-ayon sa terminong "art film." Nagpapanting ang tainga ko; kumukulo ang aking dugo. "Ay, ayoko niyan, art film iyan," sabi minsan ng aking kaibigan. Gusto kong sabihin, lahat ng pelikula ay art (sining). Bakit ka matatakot sa sining?

***

Hindi marka ng kahusayan ang terminong "art film."

***

Hindi marka ng kagalingan ang terminong "indie film."

***

Maikli lang ang buhay, huwag sayangin sa pangit na pelikula.

***

Kailangan ng re-edukasyon ng mga manonood na Filipino. Sang-ayon ako rito. May tagumpay naman. Kahit papaano. Dati, ang mga Filipino, pumapasok ng sinehan sa kalagitnaan ng pelikula. Hindi importante kung mahalaga ang masimulan; basta makapasok lamang. Sa kasalukuyan, dahil bawal nang umulit nang libreng panonood sa ibang sinehan, nadisiplina na ang manonood. Natutunan nilang simulan ang pelikula, o maghintay ng susunod na screening.

***

Ano ang tamang gawi sa panonood ng pelikula?

Galit na galit ako sa mga manonood na nagbubungkal ng chicharon sa lalagyang plastik habang nanunuod.

Inis ako sa mga manonood na umaalis nang bigla, hindi pa tuluyang natatapos ang pelikula. Ayaw lang nilang pumila palabas, o maipit sa trapik sa carpark.

***

Bakit walang nanood sa closing credits ng pelikula? Tanda ng respeto sa pelikula ang basahin ang mga kalahok sa produksiyon.

***

Biglang bumagsak ang bilang ng mga manonood sa 2005 MMFF. Mabuting senyales ito na ayaw na ng mga manonood ng pangit at kumakalat ang balita na pangit ang pelikula. Tumatalas, tumatalino na ang mga manood. Sana. Banta ito sa mga producer na nagbabalak lumikha ng mga patakbuhin: lalangawin ang pelikula ninyo.

***

May mga nilalangaw na pelikula na hindi naman pangit. Bakit kaya? Takot sa bagong kuwento? Dahil walang "artista"?

***

Maraming artista sa pinilakang-tabing ang hindi dapat tawaging "artista."

***

Bakit kaya kinulang ang pelikulang Filipino sa kapangahasan?

Tatlong Pelikula sa Metro Manila Film Festival

2005-12-30T00:50:00.000+07:00

Naging tradisyon na taon-taon na suportahan ko ang MMFF at manood ng mga pelikulang kalahok dito. Pero hindi yata akma ang terminong "suportahan"; mas akma siguro ang "pagtripan" o "pagtiyagaan" ang mga pelikulang ipinapalabas sa mga sinehan sa panahon ng Kapaskuhan. Walang palabas na pelikulang Hollywood at banyaga sa mga sinehan, nakakatuwa rin namang tingnan na ang mga matataas na uri ng sinehan tulad ng Gateway, Podium, at Promenade ay nagpapalabas ng pelikulang Filipino. Sa kabila ng inis dahil hindi pa maipapalabas agad ang mga pelikulang inaantabayanan (The Lion, The Witch...) o naantala ang pagpapalabas (King Kong), napagpasyahan kong manood ng mga pelikulang Filipino sa festival.

"Exodus"--Nagbotohan ang aking pamilya kung ano ang papanoorin at ito ang nanalo. Kapansin-pansing kakaunti ang mga tao sa Robinson's Metro East. Siguro, nagtitipid na ang mga tao. O hihintayin na lang na ipalabas sa telebisyon, o mga bersiyong pinirata. Nadismaya ang aking pamilya pagkatapos manood ng nasabing pelikula. Sabi ng aking nanay, "Ano ba naman si Bong Revilla, senador na senador, ang pangit ng pelikula." Noong una, hindi ko makita ang lohika sa sinabi niyang iyon. Ano ba naman ang aasahan mo sa senador para makagawa ng magandang pelikula? Kailangan bang mahusay ang pelikula kapag senador ang aarte? Sa matagal na pag-iisip, nakitaan ko ng katwiran ang sinabing iyon. May kapasidad si Bong Revilla na makalikha ng maganda dahil may sapat siyang pondo sa produksiyon. Higit pa, dapat niyang paghusayan ang paglikha ng pelikula niya dahil mataas ang potensiyal nitong lumagda sa kamalayan ng manonood. Bakit hindi kinasangkapan ni Sen. Revilla ang panitikang-bayan? Iyan ang sikreto na ginawa ng kaniyang amang naging senador din (mga pelikulang Nardong Putik at Pepeng Agimat) kaya minahal ang aktor ng taumbayan at nailuklok pa sa mataas na posisyon sa pamahalaan. Dahil sa malapit sa kamalayan ng mga Pilipino ang kuwento ukol sa agimat at salamangkang katutubo, nagiging modernong bayani ang aktor. Kulang ang pelikulang "Exodus" sa pagkakaugat sa panitikang-bayan. Una, hindi ako kumportable sa pangalang ng bayani bilang Exodus. Masyadong banyaga sa mga Filipino. Pangalawa, gumamit man ng elemento ng panitikang-bayan ang pelikula (mga tauhang Aswang, Tikbalang, Santelmo, Diwata), hindi pa rin ito lubos na nagamit sa pagkukuwento. Pangatlo, manipis ang kuwento ng pelikula. Kulang sa karakterisasyon ang mga tauhan. Hindi kapani-paniwala ang pagtatagumpay sa mga pakikipagsapalaran. Kulang sa pakikipagsapalaran ang kuwento. Malayo ito sa estetika ng mga epikong-bayan. Naging mahinang uri ng pagkabayani ni Exodus sa pelikula, kahit na nagtagumpay ito sa wakas para iligtas ang lahi ng sangkatauhan sa puwersang itim.

Naisip ko rin, sa pagtatapos ng pelikula, naloko ako sa panonood nito. Ang pelikula ay lantarang pagpapatalastas ng Enchanted Kingdom. Bakit kailangan pa akong magbayad para manood ng patalastas (i.e., ang pelikula)? Ang pelikula ring ito ay pangangampanya kay Bong Revilla bilang bayani-politiko. Bakit kami pa ang kailangang magbayad para sa panonood ng kaniyang kampanya? Mabuti sana kung maganda ang pelikula; baka hindi pa kami nagreklamo. Sinayang ni Bong Revilla ang pagkakataon niya, para maging bayani ng pinilakang-tabing at sa puso ng masa. Hindi na siya natuto sa karanasan ng kaniyang tatay at ni Fernando Poe, Jr. Baka bumawi na lang siya sa mga susunod niyang pelikula. Kung mangyayari iyon, sayang ulit. Hindi na kami manonood. Kahit libre. Tama ang sabi ng aking nanay, "hindi na siya nahiya."

"Kutob"--Tama naman ang kutob ko, okay lang ang pelikula. Hindi nakakapurol ng utak. At hindi rin naman nakakatalas ng sensibilidad. Labis naman kung sabihing "pangit" ang pelikula. May pagtatangka naman itong ipakita ang sikolohiya ng isang mamamatay-tao. Pero para sa akin, na mahilig manood at magbasa ng kuwentong kauri ng pelikula, kita ko na agad ng teknik sa simula ng pelikula. Nakulangan ako sa sopistikasyon. Mangyari, ang sikolohiya ng isang mamamatay-tao ay sopistikado. Ang sikolohiya din ng isang Filipino, kaugnay sa mga balita at kuwento ukol sa krimen, ay sopistikado rin. Maitatanong tuloy, bakit ang tatanga ng mga tauhan para hindi matakasan ang kriminal? Kinulang kaya sila sa pagsusuri ng kanilang paligid? Bakit ang bilis makapatay ng tauhan? Sapat na ba ang kaniyang kutob na pinagkakaisahan siya ng mga tao sa paligid para siya kumitil ng buhay? Kulang din sa mga pihit at misteryo ang kuwento. Nagkataon kasi, ang pagkakahulma sa mga tauhang tinutugis ng patalim ay kinulang sa talino. Dahil kinulang sa talino, kulang din sa habulan at pagtakas. Ang resulta, sunod-sunod na kamatayan ang naipakita sa pelikula. Kung ikukumpara sa "Exodus", higit na mainam ang pelikulang ito. Mas naaliw ako sa pagkukuwento.

"Mulawin"--Rated A, sabi ng FRB, ang pelikulang ito kaya napagpasiyahan kong panoorin. Baka sakaling may isang pelikula sa kapistahan ang magsasalba ng aking panonood ngayong Kapaskuhan. Mainam naman ang pelikula sa aspekto ng kasuotan, disenyong pamproduksiyon, tunog, at ilan pang mga teknikalidad. May laman ang pelikula. Tinuligsa nito ang paniniwalang hungkag ang pantasya; o walang maihahapag na pagsusuri sa lipunan ang mga kuwentong kababalaghan. Sa panlipunang nilalaman, tinatalakay ng pelikula hindi lamang ang kapayapaan ng isang kaharian kundi ang kaligtasan ng lahi at ng kanilang kapaligiran. Nagsalikop ang usaping ekolohiya, nasyonalismo, pagmamahal sa lahi, at pangangalaga ng kultura sa dulang pampelikula. Kung ang babasa sa pelikula ay naghahanap ng lantarang panlipunang realismo, wala siyang matutukoy. Kailangan ng ibang antas ng pagbabasa para matagpuan ang sinasabi ng pelikula.

Kung sa usapin ng aliw ang pag-uuspan, kapintas-pintas ang gamit ng special effects. May nagsabing ang mahusay na special effects ay iyong hindi mo mahahalata ang effects. Sa "Mulawin", halatang-halata ang pagka-artipisyal ng mga pakpak, ang porma ng mga artista kapag lumilipad, ang kalawakan, ang mga ilaw. Malayong-malayo ito kung ikukumpara sa produksiyon ng LOTR o Harry Potter. Orihinal ding konsepto ang Mulawin bilang serye sa telebisyon. Ang problema sa mga subaybayin sa telebisyon, nababatak ang kuwento. Kabaligtaran sa pelikulang ito, nasisiksik ang kuwento. Malaking problema sa akin ang kakulangan sa pagpapakilala ng mga relasyon ng tauhan, ang kosmolohiya at kasaysayanng hinirayang uniberso, ang "mabibilis" na pakikipagsapalaran at resolusyon. Hindi kapani-paniwala ang pakikipagsapalaran ng mga Mulawin sa pagtatanggol ng kanilang lahi dahil sa bilis ng mga pangyayari. Mangyari nga, nasiksik sa humigit dalawang oras na pelikula ang mahabang kuwentong pantelebisyon. Nagtataka rin ako sa pagpapangalan ng mga tauhan, pagpapangalan sa punong balete bilang Mulawin, at sa nilikhang wika sa pelikula. Kulang sa iskolarship ang pagsusulat kaya napaparatangang nakikisakay lamang ito sa tagumpay ng mga pelikulang pantasya tulad ng Lord of the Rings. Matatandaang sa paglikha ni JRR Tolkien ng kaniyang mga nobela, sampung taon niyang nilikha ang mga mapa, ang wika, ang mga tauhan, at maging ang mga halaman. Inaral din niya ang folklore ng kaniyang lipunan. Iyan ang dahop sa pelikulang Mulawin.

Natapos ko rin si Eco!

2005-12-25T21:58:00.000+07:00

Ang "The Name of the Rose" yata ang pinakamatagal kong nabasang nobela. Hindi naman mahirap intindihan ang nobela, pero talagang hahamunin ang tiyago ko sa prosa ni Umberto Eco. Masyadong malaman, hitik sa detalye, siksik sa mga historikal na pananaliksik, at makikita ang pagiging alagad ng nobelista sa semiotics sa tauhang si William of Baskerville, kaalinsaby ng pagtalunton sa mga misteryo at krimen sa loob ng abbey, sa panahon ng Edad Medya. Dalawang kaibigan ang nagrekomenda sa akin ng aklat. Una si L, na naglatag ng pamagat, habang pinag-uusapan namin kung paano namin mapapakinabangan ang training namin sa akademiya at sa pananaliksik para sa pagsusulat ng kuwento o nobela. Pangalawa si ulanmaya, na nagtaka pa kung bakit hindi ko pa iyon nababasa. Siguro, nakita niya ang hilig ko sa mga sining ng simbahang Katoliko, lalo pa nang kumuha ako ng mga larawan ng San Agustin Church, kaya inakala niyang nabasa ko na ang nasabing nobela. Matalinong nobela ang sinulat ni Eco; malayo sa mga bestseller sa kasalukuyan na pang-aliwan ang gumagabay na estetika. Sa mga nahumaling sa "The Da Vinci Code", maaaring kayamutan ang naturang akda dahil sa mahahabang paglalarawan at pagmumuni ng isang tauhan ukol sa kaniyang obserbasyon, napanaginipan, nasagawa. At sa mga talata ukol sa pagsusuri ng isang dokumento, o paglalatag ng mga pangkasaysayang perspektiba sa isang eksena. Maraming ring mga bahagi sa nobela na nasa wikang Latin--maaring sagwil ito sa pag-intindi sa akda o maaaring makadagdag sa autensidad kahit pa historikal na akda ang binabasa.

Obese ang prosa ni Eco, text ko sa kaibigang nagrekomenda sa akin. Nakakapagod ang dire-diretsong pagbabasa ng aklat na may pitong (7) bahagi na ibinukod batay sa mga araw nina William at Adso sa kanilang imbestigasyon sa mga pamamaslang sa loob ng simbahan. Ayaw ko namang bitawan ang nobela at dumampot ng mas magaan na paksain. Sayang ang bili ko sa aklat kung susuko ako. Kaya, sa pagitan ng mga kabanata, nakasisingit ang mga pelikulang humabol sa listahan ng mga napanuod ko sa taong ito:

"North Country"-ang ganitong pelikula ukol sa pag-igpaw ng babaeng tauhan sa mga limitasyon at hamon ng lipunan ay magbibigay tiyak ng nominasyon sa Oscar's; nasa hulma ito ng mga pelikulang nagpanalo kina Julia Roberts at Hilary Swank.

"Love Actually"-hindi ko inaasahang ang romantic comedy na ito ay aakma sa buwan ng Kapaskuhan; ang galing ni Richard Curtis sa kaniyang screenplay. Na-inlove din ako sa kanta ni Joni Mitchell na ginamit sa pelikula.

"In Her Shoes"-Para sa isang "chic flick", matino ang pelikulang ito. Pumasa sa aking estetikang pang-aliwan na hindi ako nahihiyang makita sa paglabas ng sinehan.

"Three Burials of Melquiades Estrada"- Nanalo ng Best Screenplay ngayong taon sa Cannes kaya binili ko na agad ang kopya. Napakasimple ng istorya na gumaganda at nagiging sopistikado dahil sa paglalaro sa istruktura at pagmamanipula sa panahon.

"Me, You, and Everyone We Know"-Nagustuhan ko sa mga poetikong eksena sa naratibo ng pelikula, kahit sabog at hindi buo ang pagkakakuwento sa mga buhay ng tauhan. Nasa hulma ito ng pelikulang "Happiness" na pagtalakay ng maraming kakaibang mga tauhan.

"King Kong"-Snod-sunod, siksik na mga adbentura hanggang sa ako na ang magsawa at mapagod sa kakapanuod. Mabagal ang simula pero nakakahingal na sa bandang kalahati, tulad ng panunuod ng Jurassic Park.

"Cain at Abel"-modernong retelling ng kuwento sa Bibliya na nasa anyo ng melodrama at binudburan ni Lino Brocka ng panlipunang komentaryo

"Relasyon"-mainam na sana bilang feministang pelikula ukol sa pakikipagsapalaran ng babaeng kabit; nakakaaliw ang dialogo; hindi melodramatiko, hindi gasgas ang pagkakahulma sa "ibang" babae, moderno ang kamalayan ng mga babae sa pelikula pero natapilok ito sa pagkamatay ng lalaking tauhan.

"Born Into Brothels"-Feel-good na dokumentaryo ukol sa bisa ng sining, pag-asa, at pangarap ng mga batang lumaki sa kasa o putahan sa India. Hindi ko lang alam kung nalihis ba ang dokumentaryo sa kaniyang layon--ukol ba ito sa buhay sa putahan o ukol sa sining ng potograpiya sa hanay ng mga maralitang bata? Gayunpaman, nakakamangha ang mga larawang kuha ng mga bata. Nanumbalik ang interes ko sa aking kamera.

Update sa Sarili, O Isang Year-End Report

2005-12-15T19:09:00.000+07:00

Lumabas na ang ikatlong resulta ng comprehensive examination para sa aking PhD.

Naka-high pass ako kay Ma’am Chari. (Gusto kong ipakuwadro ito. At isabit sa aking kuwarto.)

Si Ma’am Chari ang isang guro sa departamento na kinakatakutan ko, at iniwasan ko noong undergrad at masters. Pero hindi ko siya naiwasan nang tumuntong ako sa araling doktorado. Hindi naman talaga terror na guro si Ma’am Chari. May reputasyon lamang siya na istrikto. Sabi ng mga kaibigang guro, gayong pabiro, na “talagang gagapang ka sa kanyang klase.” Kaya noong nagpasiya akong kunin siya sa dalawang klase (Historikal na Perspektiba sa Malikhaing Pagsulat at sa Umuusbong na Panitikan), inihanda ko ang sarili sa isang hamon. Dapat magpakitang-gilas sa kaniya. Hindi naman talaga siya terror sa klase. Siguro, hindi lang talaga siya madaling ma-impress. Hindi siya nadadaan sa chika o pagngiti. Limang na bagay ang natutunan ko sa propesor na ito. Paggamit ng panitikang-bayan sa pagsusulat ang pinakauna. Lagi niyang idinidiin ang ugat ng tradisyong naratibo o pagkatha. Lagi niyang buwelta sa mga lecture o pagbabasa ng papel, “Ano ang poetika ng ganito o ganyang tradisyon? Ano ang pinag-ugatan niyan?” Malawak ang kaniyang kaalaman sa panitikang-bayan. Kapag nagkaklase kami, lagi akong tumitingin sa kaniyang koleksiyon ng mga aklat. Kompleto siya ng mga tomo ng Ulahingan at ng Darangen. Alam niya ang mga bagong labas na aklat ng Summer Institute of Linguistics. At hindi siya maramot kung nais mong hiramin ang mga aklat niya (basta’t ibabalik lamang). Kahanga-hanga rin ang sigasig niya sa research. Noong associate dean siya, at nagkataong dumaan ako sa Dean’s Office, ipinakita niya sa akin ang isang kahoy na hugis phallus. Ginagamit daw ito sa ritwal ng Semana Santa kaugnay kay Hudas. Natatawa ang mga empleyada—o naeeskandalo—dahil hugis dildo ang kahoy. Sa isang klase, ipinakita rin niya ang mga picturena nakunan niya nang mag-field work siya sa isang kabundukan sa Mindanao. Hangang-hanga siya sa isang bundok, na nakita niya nang personal, na nabanggit sa epiko. Naalala kong sabi niya, “Iyan naman ang kaligayahan ng isang propesora.” Mababakas din sa kaniyang mukha ang galak noong ipinakita niya ang larawan ng kosmolohiya ng etnolingwistikong grupong Manobo sa anyo ng mga sanga ng kahoy. Sa mga simpleng mag-isip, sasabihing show and tell lamang ito. Pero ang kaniyang ipinapakita ay imbitasyon sa saya ng pananaliksik. Matalas ang kaniyang mata sa mga papel; maging ang paraan ng footnotes at endnotes ay binubusisi niya.

Pangatlong natutunan ko sa kaniya ay ang gamit ng humor sa pagsusulat. Sabi niya minsan sa akin, matapos basahin ang aking akda sa workshop, “Bakit ang lungkot ng sinulat mo? Wala naman iyan sa iyong personalidad. Hindi ka naman ganyan.” Gusto niya ng mga akdang pinapatawa siya. At ang huli, nagpayo siyang “huwag magmadali.” Marahil, sikreto namin ito sa isa’t isa. Kapwa siguro kami namamangha sa mga kapwa-guro sa departamento na kung maglabas ng libro ay 20 bawat taon. Linggo-linggo yata ay may launching. Nabanggit ko sa kaniya, “Ma’am, kailan ang susunod ninyong launching?” Sagot niya, “Hindi naman ako nagmamadali.” Nasundan pa iyan sa isang pag-uusap sa loob ng opisina sa departamento. Sabi niya, “Kapag namatay naman tayo, hindi naman maaalala ang dami ng mga libro.” Naalala ko minsan ang kaniyang kuwento na sampung taon siyang tumigil sa pagsusulat para magbasa at mag-aral. Ilang taon rin kaming naghintay na masundan ang kaniyang kuwentong “Demonyo” at ang aklat na “Herstory.” Para sa ilan siguro na nagmamadali, sobra naman ang sampung taong pagtigil sa pagsusulat. Dito ko natutunan na ang manunulat ay hindi naman talaga tumitigil kapag hindi siya nagsusulat o naglalathala. Bahagi ng pagsusulat ang pagbabasa, ang paglalakbay, ang pagkilala sa paligid, ang pagpapakalalim.

* * *
Matatapos na ang taon, ano ang aking nagawa sa 2005? Para naman akong gumagawa ng year-end report nito. Pero masayang balikan ang mga nagawa nitong taon. Kumbaga, pinapaniwala mo ang sarili mo na hindi ka nagsayang ng panahon. O naging maganda ang nakaraang taon at nawa’y lalo pang gumanda sa susunod pang panahon.

Naging battlecry ko sa 2005 ang paglalathala sa mga akademikong journal. Hindi naman ako nabigo sa misyong ito. Apat na artikulo ko ang nalathala at natanggap para malathala sa Diliman Review, Philippine Humanities Review, at sa bagong journal na Banwa. Humabol pa ang Daluyan, journal ng Sentro ng Wikang Filipino, na humiling sa akin ng artikulo. Hindi naman ako nahuli sa paglalathala nang malikhain. Nakapaglabas ako ng limang aklat pambata. Natapos ko na ang manuskrito ng 15 sanaysay na balak kong ibigay sa UP Press. Pero kailangan ko pa itong sinupin para hindi nakakahiya sa reader.

Natapos ko na ang compre exam at isang hakbang na lang para magkaroon ng diploma. Magiging doktor na ako. Minsan, kumatok sa aming faculty room si Rene Villanueva. Tanong niya sa akin, at kay Luna, “O, may doktor na ba dito?” Sagot ko’y “Malapit na akong magreseta ng paracetamol.” Minsan din naman, nabanggit ni Ma’am Chari, “Huwag na ninyong papagurin si Susan (aming sekretarya), buntis iyon. Baka mag-anak bigla.” Sagot naming pabiro ni Luna, “Ok lang `yun, dalawa naman kaming doktor.” Dapat sana’y isang blog entry ito tungkol sa kung doktor nga ba talaga ang isang may PhD. Lalo na sa lipunang Filipino na ang kinikilalang doktor ay ang mangagamot. Libo-libong biro at tawanan ang naririnig ko kaugnay sa mga taong may PhD sa Pilipinas. Pinakamaganda ay iyong isang PhD graduate na nilapitan ng isang inatake sa puso. Akala yata ay malalapatan siya ng lunas. Pinakahuling engkuwentro ko sa ganitong diskurso ay noong pagkaraan ng aking panayam sa ICW. Nakumbinsi ko si Ma’am LQS na maging adviser ko sa disertasyon, matapos ng mahabang pilitan. Nagkataong kasama sa pagtitipon si Dr. Luis Gatmaitan. Sabi ni Ma’am LQS, “O, siya ang kunin mong panelist.” Sagot naman ni Doc Luis, “Hindi naman ako PhD.” (Narinig kasi niya ang usapan namin ni LQS sa pagpili ng panelist na dapat ay may titulong Dr.). Sagot ni LQS, “Ikaw naman ang tunay na doktor.”

Nakapaglakbay naman ako ngayong taon. Unang beses kong narating ang Palawan. Napuntahan ko ang St. Paul Subterrenean River, na isang World Heritage Site. Pangalawang beses kong makapag-snorkelling (una’y sa Puerto Galera) sa mga isla sa Honda Bay. Unang beses kong nakapagpakain ng mga buhay na isda. Masarap ang pakiramdam na nilalapitan ka ng mga isda dahil sa dala mong pagkain para sa kanila.

Dalawang beses akong bumalik sa San Agustin Church and Museum at nakaakyat muli ng Baguio. Paboritong sinehan ang Eastwood Cinemas; naging masaya ang shopping at pamamasyal sa MetroWalk. Magandang karanasan din ang magpaluto ng ulam sa katabi lugar sa MetroWalk. Bigla tuloy akong naghanap ng sinigang na tanguinge at ginataang hipon.

Unang beses ko ring makaalis ng bansa. Nakapunta ako ng Hong Kong bilang regalo muli sa sarili. Hindi naman bansa, sabi sa akin ng isang kaibigan, ang Hong Kong. “Isa naman iyang shopping mall.” Pero winasak ko ang konseptong iyan. Totoong maraming tindahan sa Hong Kong pero hindi lamang ito shopping paradise. Nag-enjoy ako sa pagsakay sa tram paakyat ng Victoria Peak. O maglakad sa Avenue of Stars at nakita ang mga bakas ng palad nina Maggie Cheung at Jackie Chan. Kahit pa sabihing “cultural Chernobyl”, nag-enjoy ako sa Hong Kong Disneyland. Unang beses akong nakapanuod ng 3D na palabas. Aliw na aliw ako sa segment ng Beauty and the Beast na maaamoy ang champagne at ang pie sa loob ng sinehan. O ang pagkamangha na halos nasa harap ko si Donald Duck, Nemo, at si Aladdin. At ang walang-hanggang paglalakad hanggang sumakit ang paa sa kahabaan ng Nathan Road. At ang pagkagiliw sa pagsakay ng MTR nila at makahalubilo ang mga tao. O ang pamamakyaw ng DVD sa HMV. Pangako ko kasi sa sarili na hindi ako sasakay ng kanilang taxi, pero sa pagmamadaling makabili ng mga pasalubong, hindi ko maiwasan ito. Pero dalawang beses lang: pagpunta sa kanilang Night Market (dahil magsasara na pala) at sa muling hirit ng shopping sa Harbour City.

Taong 2005 ang taon yata ng pinakamarami akong nabasang aklat. Marahil, naka-study leave with pay ako kaya marami akong panahon para makapagbasa ng dapat at di-gaanong dapat basahin.Natapos ko nang basahin ang “aklat-na-babasahin-ko-bago-ako-mamatay”: “Hundred Years of Solitude” ni Gabriel Garcia Marquez. Walang iisang katangian ang mga pinagbabasa ko sa taong ito. Pinaghalo-halong nobelang pambata, nobelang Tagalog, kritisismo, folklore, fairytales, picture books, nobelang banyaga. Iba pang notable na nabasa ko sa taong ito: “Magyk” ni Angie Sage, “Harry Potter and the Order of Phoenix” at “Harry Potter and the Half-Blood Prince”, “The BFG” ni Roald Dahl, “Inkspell” ni Cornelia Funke, “How I Live Now” ni Meg Rosoff, “A Wizard of Earthsea” ni Ursula LeGuin,“Humadapnon” ni F. Landa Jocano, “Mondo Manila” ni Norman Wilwayco, “Kung Wala na ang Tag-araw” ni Rosari de Guzman-Lingat, “Annotated Classic Fairy Tales” ni Maria Tatar, “Einstein’s Dreams” ni Alan Lightman, “Bukod na Bukod: Mga Piling Sanaysay” ni Isagani Cruz, “Paghuhunos” ni Ellen Sicat, “Maganda Pa ang Daigdig” ni Lazaro Francisco, “Maikling Kuwentong Tagalog” ni Teodoro Agoncillo, “Si Tatang at ang mga Himala ng Ating Panahon” ni Ricardo Lee, “Don’t Tell the Grown Ups” at “Boys and Girls Forever” ni Alison Lurie.

Hindi ko pa rin matapos-tapos ang "The Name of the Rose" ni Umberto Eco. Pero sana, sana ay matapos ko ito sa pagsasara ng taon.

Ito rin ang taong marami akong napanuod na pelikula, bagamat duda ako kung taon ito na pinakamarami akong napanuod. Mga notable na pelikulang napanuod: “Pagdadalaga ni Maximo Oliveros”, “Shutter”, "Dark Water", "Cinderella Man," “King Kong,” “Speak” “Born into Brothels”, “March of the Penguins”, "Bikini Open," “Harry Potter and the Goblet of Fire”, “The Way Home”, “Crash”, “A Very Long Engagement”, “My Sassy Girl”, “In Her Shoes”, “War of the Worlds”, “Wallace and Gromit”, “Closer”, “Bad Education” “Sea Inside”, “The Devil’s Arithmetic”, “Masahista”, “Fried Green Tomatoes,” “Birth”, “Curse of the Ring”, “The Machinist”, “The Innocents”, “A Series of Unfortunate Events,” “Labyrinth”, “Four Weddings and a Funeral”, “Fever Pitch”, “The Upside of Anger”, “Cain at Abel”, “Relasyon”, “Howl’s Moving Castle”, “Steam Boy”, “Chicken Run”, “Secret of Roan Inish”, “The Constant Gardener”, “The Chorus”, “Downfall,” “Clean”, at “Yentl”. Iyong mga nakalimutan ko, ibig sabihin, ay hindi lumagda sa aking gunita. Nakakahiyang aminin pero napanuod ko ang “Cujo” “Dominion,” “Guess Who’s Coming to Dinner” at “A Lot Like Love” sa DVD.

Dagdag pa sa napanuod ang first season ng "Desperate Housewives" at ang paminsan-minsang pagsilip sa bahay ni Kuya at paghabol sa PBB Uplate.

***
Nagpapasalamat ako sa UP Institute of Creative Writing dahil sa paggawad sa akin ng National Fellow for Fiction (Children's Literature). Ito ang nagpasaya sa akin sa taong 2005.

"Isang Matandang Lalaking May Napakalaking Pakpak"

2005-12-15T00:28:00.000+07:00

May impluwensiya ang kuwentong ito sa nobelang "Skellig" (na isa sa mga paborito kong nobelang pambata) ni David Almond, na kinilala rin ng mga kritiko bilang "Gabriel Garcia Marquez of children's literature." "Pambata ba ito?" Laging tanong sa akin ng aking mga estudyante kapag tinatalakay na namin sa klase. Sa pamagat kasi, may nakakabit na "isang kuwentong pambata". Maaari at maaaring hindi. Pero hitik sa mga arketipo (stranger archetype) at sa salamangka (mga himala, mga kakaibang tauhan) ang kuwento na magugustuhan ng mahihilig sa kababalaghan. Malapit ang kuwento sa lipunang Filipino na ginagawang mala-karnabal ang mga misteryo at ang mga hindi maipaliwanag na pangyayari. Maiuugnay rin sa mga alamat ng aparisyon ng Birhen, pag-iyak ng dugo ng mga estatwa, paglitaw ng mukha ni Kristo sa puno ng saging, pagkakaroon ng kakambal na sawa o dalag, at pagsisilang ng mga mito sa kakaibang kapansanan.

Para kay ulanmaya na humihiling ng kopya ng salin ng kuwento sa Filipino ni Delfin Tolentino. At para sa mga mahihilig sa mainam na kuwento.

"Isang Matandang Lalaking May Napakalaking Pakpak"
Isang Kuwentong Pambata
ni Gabriel Garcia Marquez
Salin ni Delfin Tolentino Jr.

Tatlong araw nang tuloy-tuloy ang pag-ulan at napakarami nang alimasag ang napapatay nila sa loob ng bahay kaya napilitan si Pelayong tawirin ang bakuran nilang lubog na sa tubig upang itapon sa dagat ang mga ito, sapagkat ang anak nilang bagong luwal ay magdamag na nilalagnat at nakuro nilang baka ang alingasaw ng mga patay na alimasag ang dahilan. Napakapanglaw ng mundo mula pa noong Martes. Ang dagat at langit ay nagkulay-abo at ang buhanginan sa aplaya—nagniningning na parang pulburang liwanag sa dilim ng Marso—ay naging isang putikan na hinaluan ng mga bulok na lamang-dagat. Napakakulimlim ng tanghali kaya’t nang umuwi na si Pelayo matapos itapon ang mga alimasag ay hindi niya maaninag kung ano ang bagay na iyon na gumagalaw at humahaluyhoy sa kanilang likuran. Kinailangan pa niyang lumapit bago niya natuklasang ito pala’y isang matandang lalaki, isang matandang-matandang lalaki, na hindi makatayo dahil sa kanyang napakalaking pakpak.

Animo binabangungot na tumakbo si Pelayo para kunin ang kanyang asawang si Elisenda, na noo’y nagtatapal ng pomento sa anak na maysakit. Hinaltak niya ito sa likod ng bakuran at tuliro’t upod ang dilang pinagmasdan nila ang nakahandusay na katawan. Gula-gulanit ang damit nito. Mangilan-ngilang uban na lamang ang natitira sa kanyang buhok na lagas na, bungal-bungal ang kanyang mga ngipin, at dahil sa kanyang kalunos-lunos na kalagayan—siya’y matandang-matanda na at basang-basa ang katawan—wala nang mababanaag na anumang dangal na maaaring taglay niya noon. Hindi niya maiahon sa putikan ang napakalaki niyang pakpak-lawin, na napakarumi’t halos lubusan nang nahimulmulan. Sa tagal ng kanilang pag-uusyoso, nakalimutan nina Pelayo at Elisenda ang kanilang sindak at sa huli ay para bang ang pinagmamasdan nila ay isa na lang karaniwang bagay. Tinangka nilang kausapin ito, at sumagot ito sa malakas na tinig-marinero, sa isang wikang hindi nila maintindihan. Iyon ang dahilan kung bakit nakalimutan na nila ang pakpak ng matanda, at nakuro nilang ito marahil ay nag-iisang labi ng isang dayuhang barko na winasak ng bagyo. Gayumpaman, sinundo pa rin nila ang kanilang kapitbahay na babae na marunong sa lahat ng bagay tungkol sa buhay at kamatayan upang ipausisa ang matanda, at sa isang tingin lamang sa matanda ay alam na ng kapitbahay na nagkamli ng akala ang mag-asawa.

“Isa siyang anghel,” wika niya. “Malamang na napadako siya rito dahil sa bata, ngunit napakatanda na kaya’t natumba siya ng ulan.”

Nang sumunod na araw, alam na ng lahat na isang tunay na anghel ang nabihag sa bahay ni Pelayo. Bagamat sinabi ng kanilang marunong na kapitbahay na ang mga anghel noong panahong iyon ay mga takas na nakaligtas sa isang kutsabahan sa langit, hindi nila maatim na bambuhin ang anghel hanggang sa mamatay ito. Mula sa kusina, hawak ang kanyang batuta, buong-hapong minatyagan ni Pelayo ang matanda, at bago siya nahiga ay kinaladkad niya ito at ikinulong sa tangkal kasama ng mga manok. Sa kalagitnaan ng gabi, nang tumigil na ang ulan, abala pa rin sina Pelayo at Elisenda sa pagpatay ng mga alimasag. Mayamaya ay nagising ang kanilang anak, wala na itong lagnat, at tila gustong kumain. Bigla silang nakadama ng kabaitan at naisip nilang ang mabuti siguro ay ilulan ang anghel sa isang balsa, pabaunan ito ng tubig at pagkain para sa tatlong araw, at hayaan itong hanapin ang kanyang kapalaran sa karagatan. Kinabukasan, nagsisimula pa lang sumikat ang araw, nang pumunta ang mag-asawa sa bakuran ay nakita nila ang lahat ng kanilang kapitbahay na nakatunghay na sa tangkal at nilalaru-laro ang anghel; hindi man lang nagpapakita ng anumang paggalang ang mga ito, at pinapasakan pa ang mga butas ng tangkal ng kung anu-anong bagay na kanilang ipinapakain sa matanda, na para bagang ito’y hindi isang kataka-takang nilalang kundi isang hayop sa karnabal.

Sapagkat nabagabag sa pambihirang balita tungkol sa anghel, si Padre Gonzaga. Wala pang alas-siyete ay naparoon na siya. Noong mga sandaling iyon ay naroon na rin ang mga usurerong hindi naman kasinghangal ng mga nauna sa kanila, at ang mga ito ay abala sa paghula kung ano ang kahihinatnan ng bihag na anghel. Ayon sa pinakasimpleng mag-isip sa kanila, dapat itong gawing alkalde ng mundo. Ang iba namang ay mas matalas na pag-iisip ay nagpanukala na dapat itong maging punong heneral upang pagwagian ang lahat ng digmaan. Hangad naman ng mga taong mapangitain na sana’y gawing palahian ito upang makapagbinhi sa daigdig ng isang lahi ng mga paham na may pakpak na siyang mamamahala sa sansinukob. Ngunit bago siya naging pari, si Padre Gonzaga ay isang matipunong mangangahoy. Nakatayo sa may tangkal, agad niyang nirepaso ang kanyang katekismo at inutusan ang mga naroon na buksan ang tangkal upang mapagsino niya ang kaawa-awang matanda na nagmistulang isang higante;t huklubang inahin sa piling ng mga naaaliw na manok. Nakahandusay ang matanda sa isang sulok, napaliligiran ng mga balat ng prutas at tira-tirang pagkain na initsa sa kanya ng mga naunang dumating, at dito siya nagpapatuyo sa araw ng mga nakabukas niyang pakpak. Nang pumasok si Padre Gonzaga sa tangkal at bumati sa kanya ng magandang umaga sa Latin, bahagya lamang niyang inangat ang kanyang mahihinang mata at bumulong-bulong siya ng mga di-maintindihang kataga sapagkat wala siyang kamalay-malay sa walang kamuwang-muwang na asal ng sangkatauhan. Unang nagsuspetsa ang kura paroko na ang nasa harap niya ay isang impostor nang matanto niyang hindi ito nakakaunawa ng wika ng Diyos at hindi rin ito sanay bumati sa Kanyang mga ministro. At nang lumapit siya’y napansin niyang ito’y taong-tao: mabantot at amoy-araw ang matanda, ang likod ng kanyang mga pakpak ay pinamumugaran ng mga parasito, ang malalaki niyang balahibo at kinawawa ng hangin, at walang-walang mababakas sa kanya na palatandaan ng maringal na karangyaan ng isang anghel. Pagkaraa’y lumabas ang pari sa tangkal at sa isang maikling sermon ay binalaan niya ang mga naroroon na mapanganib ang kamangmangan. Ipinaalala niya na ugali ng demonyo na gamitin ang mga salamangka sa karnabal upang lituhin ang mga hindi nag-iingat. Ipinahayag niya na kung hindi sa pakpak nagkakaiba ang lawin at eroplano, lalong-lalo naman hindi sa pakpak nagkakaiba ang anghel at ibang nilalang. Gayunpaman, ipinangako niyang susulatan niya ang Kamahal-mahalang Papa, na siyang kukuha ng huling hatol mula sa mga pinakataas na korte.

Ang kanyang kahinahunan ay binalewala ng mga taong narooon. Mabilis na kumalat ang balita tungko sa bihag na anghel; ilang oras pa at ang bakuran ay para nang palengke sa ingay at gulo. Kinailangan tuloy na tawagin ang mga nakabayonetang sundalo upang itaboy ang mga taong naroon, na dahil sa dami ay halos magiba ang bahay ni Pelayo. Bigla namang naisipan ni Elisenda, na nakukuba na sa kawawalis ng mga kalat, na bakuran ang lugar at pagbayarin ng singko sentimos ang sinumang nagnanais na mag-usyoso sa anghel.

Nanggaling sa iba’t ibang dako ang mga dumayo upang mag-usyoso. Isang palipat-lipat na karnabal ang dumating sa bayan, kasama ang isang sirkero na ilang ulit na nagpakitang-gilas sa mga naroroon, ngunit walang pumansin sa kanya sapagkat ang mga pakpak niya ay hindi mukhang pakpak ng anghel kundi pakpak ng bayakan. Ang mga pinakakapuspalad na imbalido sa mundo ay nagsidating, naghahanap ng lunas sa kanilang karamdaman: isang dukhang babae na mula pa sa pagkabata ay nagbibilang na ng tibok ng kanyang puso at ngayo’y naubusan na ng numerong pambilang; isang lalaking Portuges na hindi makatulog sapagkat naiistorbo siya sa ingay ng mga bituin; isang taong naglalakad nang tulog at bumabangon sa gabi para sirain ang ginawa niya sa araw, at marami pang iba na hindi naman kasing-serysos ng mga ito ang karamdaman. Sa gitna ng ganitong matinding kaguluhan na nagpayanig sa mundo, sina Pelayo at Elisenda ay maligaya bagamat hapung-hapo, sapagkat wala pang isang linggo ay napuno na nila ng kuwarta ang mga kuwarto sa bahay, at ang pila ng mga peregrino na naghihintay makapasok ay lagpas pa sa abot-tanaw.

Tanging ang angel ang ayaw makilabok sa palabas. Ginugol niya ang mga oras sa paghahanap ng komportableng posisyon sa kanyang hiram na pugad, asiwang-asiwa siya sa mala-impiyernong init ng mga tinghoy at pang-lay na kandilang inilagay ng mga tao sa paligid ng tangkal. Noong una ay sinikap nilang pakainin ito ng mga bolang naptalina na ayon sa kaalaman ng marunong na kapaitbahay ni Pelayo ay siyang angkop na pagkain ng mga anghel. Ngunit hindi pinaunlakan ng anghel ang mga tao, tulad ng hindi nito pagpapaunlak sa mga penitenteng nagdala sa kanya ng mararangyang tanghalian, at ang mga tao’y hindi na nagkaroon ng pagkakataon na alamin kung ito’y dahil sa siya’y isang anghel o dahil sa siya’y isang matandang lalaki na walang kinakain kundi nilamas na talong. Ang tangi niyang birtud ay ang kanyang pagkapasensiyoso. Lalo na noong mga unang araw, nang tuka-tukain siya ng mga inahen na naghahanap ng mga makalangit na paraitong nagmumugad sa kanyang mga pakpak, nang bunutan siya ng balahibo ng mga pilay upang idampi ito sa may kapansanang bahagi ng kanilang katawan, at nang pukulin siya ng bato kahit na ng mga pinakamahabagin upang pabangunin siya at nang makita siyang nakatayo. Natigatig lamang nila ang matnda nang pasuin nila ng nagbabagang bakal na pang marka sa kabayo ang tagiliran nito, pagkat ilang oras nang wala itong kagalaw-galaw at naisip nilang baka ito ay patay na. Parang naalimpungatan, napasigaw ito sa kanyang di-maintindihang wika, halos maluha, at ipinagaypay ang kanyang mga pakpak na siyang dahilan ng pagsasalimbayan ng taeng-manok at alikabok at sigabo ng sindak na banyaga sa mundong ito. Bagamat naisipang marami na ang reaksiyon niya ay hindi dahil sa galit kundi dahil sa kirot, mula noon ay nag-ingat na sila at baka mainis na naman ang anghel, sapagkat naunawaan ng karamihan na ang kanyang pananahimik ay hindi palatandaan ng isang bayaning namamahinga lamang, bagkus ito’y signos ng isang malaking unos na hindi pa nag-aalimpuyo.

Sinikap ni Padre Gonzaga na bigyang-wakas ang pagwawalang-bahala ng mga taong naroroon sa pamamagitan ng mga pormulang wala namang saysay, habang hinihintay ang pagdating ng huling hatol kung ano talagang klase ng nilalang itong bihag na anghel. Ngunit usad-pagong ang pagdating ng sagot mula sa Roma. Ang mga tao’y nag-aksaya ng panahon sa pagtuklas kung ang bihag ay may pusod, kung ang kanyang wika ay may kaugnayan sa wikang Armaiko, kung ilang beses siyang magkakasya sa dulo ng aspile, o kung siya ay isa lamang taong taga-Norway na may pakpak. Ang paghihintay ni Padre Gonzaga ay malamang na magpatuloy hanggang magunaw ang mundo kung hindi lamang naganap ang isang pangyayaring tila itinakda ng Diyos at ito ang nagbigay-wkas sa paghihirap ng pari.

Nagkataon na noong mga araw na iyon, sa dinami-dami ng mga karnabal, ang napadako sa bayan ay isang palabas na nagtatampok ng isang babaing naging gagamba dahil sa pagsuway sa magulang. Mas mura ang bayad sa palabas na ito kaysa sa bayad para makita ang anghel, ngunit ang mga manonood ay malayang magtanong sa babaeng gagamba ng kahit na ano tungkol sa kanyang balighong kalagayan at malaya rin silang magsiyasat ng bawat sulok ng kanyang katawan upang mapatunayan ang malagim niyang kapalaran. Siya’y isang nakakatakot na tarantula, sinlaki ng lalaking tupa, at ang ulo niya’y ulo ng isang malumbay na dalaga. Ngunit ang talagang kalunos-lunos ay hindi ang kanyang kakatwang ayos kundi ang taos-pusong pagdadalamhati sa kanyang paglalahad ng mga detalye tungkol sa kanyang masaklap na kapalaran. Noong bata pa siya, pumuslit siya ng bahay upang dumalo sa isang sayawan; sa pagdaan niya sa kakahuyan nang pauwi na siya matapos ang magdamagang pakikipagsayawan, isang kahindik-hindik na kulog ang bumiyak sa kalangitan at sa bitak ng langit ay lumagos ang asupreng kidlat at ginawa siya nitong gagamba. Nakakaraos lamang siya ngayon sa mga bola-bola na isinusubo sa kanya ng mga taong maawain. Tiyak na masasapawan ng isang trahedyang tulad nito, na tigib ng makabagbag-damdaming katotohanan at may hatid pang aral na dapat ikabalisa, ang trahedya ng isang palalong anghel na ayaw man lang tumugon sa usisa ng mga karaniwang nilalang. Bukod dito, ang mga milagrong kagagawan umano ng anghel, ay kamamalasan ng kasiraang-bait, tulad ng lalaking bulag na hindi nanumbalik ang paningin nunit tinubuan ng tatlong bagong ngipin, o ang paralitikong hindi na muling nakapaglakad ngunit muntik nang manalo sa loterya, at ang ketungin na tinubuan ng bulaklak ang mga sugat. Itong mga milagrong pampalubag-loob, na tila pangungutya kung tutuusin, ay nakasira sa reputasyon ng anghel bago pa man siya sinapawan ng babaeng gagamba. Sa ganitong paraan nagkaroon ng lunas ang insomya ni Padre Gonzaga at bumalik sa dating ayos ang bakuran ni Pelayo—wala nang katao-tao tulad noong panahongnag-uulan nang tatlong araw at pinasok ng mga alimasag ang kanilang mga silid-tulugan.

Walang dahilang manghinayang ang mag-asawa. Sa perang naipon nila ay nakapagpatayo sila ng isang mansiyong may dalawang palapag at mga balkonahe’t hardin; pinaligiran ito ng lambat upang hindi makapasok ang mga alimasag tuwing tag-ulan, at nirehasan ang mag bintana upang hindi naman makapasok ang mga anghel. Isang lugar na malapit sa bayan ang binili ni Pelayo upang gamitin sa pag-aalaga ng kuneho, at tumigil na siya sa kanyang trabaho bilang serip. Si Elisenda naman ay namili ng mga sapatos na matataas ang takong at mga damit na yari sa mapupusyaw na seda, iyong tipo ng damit na isinusuot tuwing Linggo ng mga pinakapopular na babae noong panahong iyon. Tanging ang tangkal ng mga manok ang hindi nabigyan ng pansin. Kung hinuhugasan man nila ito ng kreyolina at pinauusukan ng mira, ito’y hindi upang pagpugayan ang anghel kundi upang maalis ang alingasaw ng tae na parang multong kumakapit sa lahat ng bagay, tuloy ang bagong bahay ay nagmumukhang luma. Noong una, nang matuto nang lumakad ang anak nina Pelayo, tiniyak nilang hindi ito mapapagawi sa tangkal. Ngunit sa kalaunan ay naglaho na rin ang kanilang pangamba at nasanay na rin sila sa alingasaw, at bago pa man magdalawang-ngipin ang bata ay nakapasok at naglalaro na ito sa tangkal na nagkakahiwa-hiwalay na ang mga alambre. Ang pakikitungo ng anghel sa bata ay walang ipinagkaiba sa pakikitungo niya sa ibang tao, lamang ay nasisikmura na niya ngayon ang pinakatusong kawalang-hiyaan, taglay ang pasensiya ng isang asong walang kailu-ilusyon. Ang bata at anghel ay sabay na binulutong-tubig. Ang duktor na tumingin sa bata ay hindi makapagtimpi—pinakinggan niya ang tibok ng puso ng anghel, at ang narinig niya ay kung anu-anong tunog ng puso ay kung anu-anong ingay sa bato niyo, kaya’y nagtaka siya kung paaano pa nabubuhay ang anghel. Ngunit ang talagang nakasinak sa duktor ay ang pagkanatural ng mga pakpak ng matanda. Tuloy ay nagtaka siya kung bakit walang pakpak ang mga tao sa mundo.

Ilang panahon na ang nagdaan ay gumuho na ang tangkal dahil sa araw at ulan nang magsimulang mag-aral ang bata. Animo’y naligaw na taong naghihingalo, ang anghel ay paroo’t parito, kinakaladkad ng kanyang katawan. Itataboy nila ito ng walis sa silid-tulugan, ngunit pagkaraan ay masusumpungan naman nila ito sa kusina. Para bang siya’y nasa lahat ng lugar sa lahat ng oras, at naisip tuloy nila na baka ito ay nagkaroon na ng kakambal, baka ito ay nagpaparami na sa buong bahay, at ang inis na inis at halos maluka-lukang si Elisenda ay nagsisigaw—napakasaklap naman ng manirahan sa isang bahay na puno ng mga anghel! Ang anghel ay halos hindi na kumakain, at napakalabo na ng kanyang naghihinang mata kaya’y kung anu-ano ang nabubundol niya sa bahay. Ang tanging natitira sa kanya ay ang kalbo niyang pakpak. Nang hagisan siya ni Pelayo ng kumot at payagang matulog sa kamalig, noon lamang nila napansin na nilalagnat pala ito sa gabi, nagdedeliryo’t pausal-usal ng mga salitang sala-salabid. Isa iyon sa bibihirang pagkakataon na sila’y nabagabag, nag-aalalang baka malapit na itong mamatay. Maging ang marunong nilang kapitbahay ay walang masabi kung ano ang ginagawa sa mga patay na anghel.

Gayunpaman, nakaraos ang anghel sa pinakamalupit na tag-ulang naranasa niya, at sa mga unang araw ng tag-init ay tila humusay pa ang kanyang lagay. Ilang araw siyang walang katiga-tigatig sa pinakamalayong sulok ng bakuran, doon sa walang nakakakita sa kanya, at sa pagsisimula ng Disyembre ilang malalaki’t matitigas na balahibp ang tumubo sa kanyang mga pakpak, na ngayo’y mga pakpak ng isang tisiko at tila isa pang kamalasan ng kanyang katandaan. Ngunit malamang na batid niya ang dahilan ng mga pagbabagong ito sa kanyang katawan, sapagkat iningatan niyang walang makapansin sa mga ito, at walang makarinig sa mga awit ng marinero na kinakanta niya sa mga gabing mabituin. Isang umaga, habang naghihiwa si Elisenda ng sibuyas para sa kanilang tanghalian, biglang may pumasok na hangin sa kusina na tila nagmula sa karagatan. Lumapit siya sa bintana at nakita niya ang anghel na nagpipilit lumipad. Padaskul-daskol ito at ang mga kuko ay umararo sa taniman ng gulay. Muntik nang magiba ang kamalig dahil sa asiwa at tila wala namang saysay na pagkampay ng mga pakpak. Ngunit nakuha rin nitong lumipad. Nakahinga nang maluwag si Elisenda, natuwa para sa kanya at para sa anghel, nang makita niyang nakalampas na ito sa pinakamalayong mga bahay, at kahit papaano at nakakakampay tulad ng isang ulyaning buwitre. Patuloy niyang pinanood ito kahit noong tapos na siyang maghiwa ng sibuyas, pinanood nang pinanood niya hanggang tuluyang mawala sa kanyang paningin, sapagkat sa mga sandaling iyon ayng anghel ay hindi na isang kabuwisitan sa kanyang buhay, bagkus ay isa na lamang tuldok na naaabot ng kanyang tanaw sa karagatan.

Maagang Pamasko

2005-12-14T00:53:00.000+07:00

maagang pamasko
Originally uploaded by Nasa Dulo ng Dila.

Hindi ko na hihintayin ang Metro Manila Film Festival para makapanood ng matitino at magagandang pelikula. Limang DVD ang aking kauna-unahang natanggap na regalo para sa Pasko: hindi pirated, hindi Hollywood kundi mga Filipinong pelikula na premyado at kinilala ng mga kritiko.

Akala ko'y pirated DVDS ang regalo. Pagbukas, nakita ko sa pabalat: "Each film has been digitally remastered or restored, color corrected, and subtitled."

Sa wakas, mapapanuod ko na ang grand slam performance ni Vilma Santos sa kaniyang "Relasyon" ni Ishmael Bernal. Pati ang "Cain at Abel" ni Lino Brocka at "Pahiram ng Isang Umaga" ni Bernal ulit. Napanuod ko na sa klase sa Philippine Cinema ang "Karnal" at "Manila By Night" pero magandang magkaroon ng sariling kopya.

"Sa wakas!" sabi ko sa sarili. Hindi na tuwing Semana Santa lamang ako makakapanood ng maiinam na pelikula (dahil iyon ang ipinapalabas sa Channel 2). Hindi ko na kailangan pang mag-enroll ulit sa Philippine Cinema para magkaroon ng access sa archive ng Film Center at Film Dept. ng UP. Magandang balita ito sa mga naghahanap ng magagandang pelikula ng bansa, para ipakilala sa pamilya, estudyante, kaibigan.

Magandang balita rin dahil hindi na maililibing sa alikabok ang mga klasikong pelikulang Filipino. Hindi na rin magiging torotot ang mga lumang rolyo ng pelikula, o pamamahayan lamang ng amag. May maipagmamalaki ang mga kabataang Filipino sa kanilang pelikulang pambansa. Nagpapasalamat ako sa CineFilipino (Unico Entertainment, Sampaguita, Regal) sa kanilang proyekto at sa pagpapamalas ng kasaysayang pampelikula ng bansa. Sana simula ito ng mas marami pang makabuluhang produksiyon. Hihintayin ko ang mga susunod pa nilang DVD. At hindi ako bibili ng mga pinirata.

Wishlist ng mga Pinoy DVD:
1. "Biyaya ng Lupa"
2. "Oro Plata Mata"
3. "Himala"
4. "Nunal sa Tubig"
5. "Genghis Khan"
6. "Panday" (seryoso ako dito)
7. "Noli Me Tangere"
8. "Ganito Kami Noon..."
9. "Maynila sa Mga Kuko ng Liwanag"
10. "Sister Stella L"
11. "Moral"
12. "Itim"
13. "Salome"
14. "Brutal"
15. "Itanong Mo sa Buwan"

Compre Exam Update

2005-11-26T02:50:00.000+07:00

May resulta na ang 2nd compre exam ko sa literary criticism: high pass. Sariwa mula sa pagbabalik mula sa bakasyon ng aking examiner sa U.S., at pagkaraan ng dalawang araw, ipinadala na sa Dean's Office ang kaniyang hatol. Dalawang tao ang nagbalita sa akin sa high pass na ito. Sabi ng kawani sa Graduate Studies Office, bago ako pabirong pagalitan dahil "sa late na naman" (dalawang beses na akong muntik na ma-AWOL status), "Uy, high pass ka." Pagdating sa Dept, bati sa akin ng aming sekretarya, na aking kumare, "high pass ka...ite-text ko nga dapat sa iyo." Dalawa na, isa na lang ang hinihintay. Nagkataong nagkita kami ng aking examiner sa department kaninang hapon, habang inaasikaso ko ang aking late registration at form para sa reduced fees. Sabi niya, "may resulta na. High pass." Sabi ko, "salamat" (sa paraang hindi niya mahahalata na alam ko na).

Dagdag pa niya, "may comment doon sa form na outstanding."

Wala akong maisagot. Minsan, mahirap tanggapin ang ganitong komentaryo.

"Kaunting rebisyon na lang, puwede mo nang ipublish," habol niya bago siya umalis ng opisina.

Ito ang subject na binigyan ko ng mahabang panahon sa pag-aaral. Bukod sa mahirap basahin ang wika ng kritisismo, kailangan ding maging maalam ang mag-aaral sa kasaysayang pampanitikan. Sabi nga'y sa bago lumikha ng puna, dapat alam muna ang kasaysayan. Kalahating taon ang ginawa kong review. Sabi ng kaibigan kong abogado, "para rin palang bar."

Kailangang i-congratulate ang sarili. Nagpunta ako sa Megamall, at naghanap ng kopya ng "Invisible Cities" ni Italo Calvino, pero out of stock. Sayang, gusto ko sanang bumili ng libro ngayon. Katatapos ko lang ng "Einstein's Dreams" ni Alan Lightman; at kasalukuyang binabasa ang "The Name of the Rose" ni Umberto Eco (dahil sa rekomendasyon ng dalawang kaibigan). May mga aklat pambata pala si Eco, hahanapin ko rin sa mga bookstores. Pagkaraan, nagpunta ako ng MetroWalk. Sa wakas, nakahanap na ako ng DVD copy ng "Howl's Moving Castle." Tapos, bigla kong maaalala ang text ng kaibigan. Sabi niya, "you evil pirate!" Hahahaha. Nakahanap din ako ng kopya ng "The Way Home," isang pelikulang Korean, na mukhang magugustuhan ko ang kuwento. Hindi na rin masama ang nabili ko, pagkaraang magpahinga ng dalawang linggo sa pamamahinga sa pamimirata.

Heto nga pala ang isang sipi ng aking sagot/ sanaysay sa comprehensive exam. Isa itong sipi sa tanong na "Ano ang katangian ng kritisismong pampanitikan sa Pilipinas?"

***

Nagsimula ang kritikal na praktika pampanitikan sa bansa sa mga anyo ng etnograpiya at pangangalap ng mga panitikang-bayan. Iyan ang proyekto, halimbawa, ni Jose Rizal sa komparatibong analisis niya ng kathang-bayang Pagong at Matsing sa bersiyon ng Japan. Ganito rin ang proyekto ni Isabelo delos Reyes sa kaniyang El Folklore Filipino at ang pagtatampok sa pagiging maharlika ng mga Tagalog sa nobelang Ninay, Costumbres Filipinas ni Pedro Paterno. Naglalaman ito ng mga etnograpikong anotasyon ukol sa dakilang tradisyon ng mga Filipino at ang kaniyang proyekto ay itinuring na nasa hibo ng Costumbrista. Kritikal na praktika rin, bagamat nakatuon sa agham panlipunan, ang proyektong anotasyon ni Jose Rizal sa Sucesos de Las Islas Filipinas ni Antonio Morga. Itinuwid ni Rizal ang katiwalian ng dayuhang chronicler sa pagtatala ng kasaysayan ng bansa. Ang naunang mga proyektong ito ay nauudyukan ng paghahanap ng mga ilustrado ng kanilang nawawalang nakalipas (search for the lost origins), kaya matindi ang kanilang pagnanais na itampok ang kaakuhang Filipino (bagamat limitado pa noon ang kanilang depinisyon ng Filipino) dahil sa epekto ng kolonyalistang Espanyol. Deskriptibo pa noon ang mga pag-aaral ni Rizal sa panulaan at kuwentong-bayang Tagalog. Gayunpaman, makikila na agad ang pingkian ng katutubong pag-aaral laban sa kolonyal na kontrol.

Sa pagdating ng mga Amerikano na kinontrol ang bansa sa pamamagitan ng kultura, gamit ang aparato ng pampublikong sistema ng edukasyon, itinatak sa mga bagong henerasyon ng mga kabataan at mag-aaral ang pagiging lehitimo ng panitikang Amerikano. Nagkaroon nga ng konsepto ng “lehitimong dula” sa mga panahong iyon, batay sa pamantayan ng mga Amerikanong mandudula. Formalismo ang pinakamalaking pamana ng mga Amerikano sa kritisismong Filipino. Ang kanilang pamantayan ng pagkaginto o pagkatanso ng partikular na akda ang siyang pangunahing sinuso ng mga mga kritiko at mamahayag. Halimbawa, mababanaag ang tinatawag kong kritikal na tensiyon at ang panimulang pagtimbang nang pinahalagahan ni Inigo Regalado sa mga nobelang Tagalog ang orihinalidad, ang kabuluhang panlipunan. Taliwas si Regalado sa pormalismong oryentasyon dahil hinahanap niya ang silbi ng akda sa panahon ng krisis (i.e. Sedition Law at Flag Law). Magkaiba sila ng oryentasyon ni Agoncillo dahil ang nabanggit ay produkto na ng kolonyal na edukasyon at panlasa. Nais ni Agoncillo ang dalisay na pananagalog at pinahahalagahan niya ang taal na anyo ng maikling kuwento na modelo sa mga kuwentistang Amerikano. Kilala rin siya sa pagmenos niya sa Tagalog na anyo ng katha tulad ng dagli at pasingaw; pagtakwil sa didaktikong udyok sa pagkatha, sa paggamit ng himig-Ingles na parilala sa katha at sa panggagad sa modelong Amerikano; pagkutya sa mga kuwentista na “alipin ni O. Henry” sa teknik na panggulat; at ang kaniyang pasaring sa komersiyal na panulat bilang “masangsang.” Gayong limitado at lantarang formalista ang giya sa pagtimbang ni Agoncillo sa maikling kuwentong Tagalog mula 1886-1948, mababakas na rito ang sistematiko at siyentipikong pag-aaral ng anyo, tema, at pamamaraan. Ngunit, may makabayang himig si Agoncillo sa pagtakda na ang katha ay hindi dapat maging himig-Amerikano kahit na nakapadron sa modelong Amerikano. Ganito rin halos ang panindigan ni Alejandro Abadilla sa kaniyang paggawad ng asteriko sa maiinam na akda.

Kauna-unahang pingkian (o pagkikiskisan ng bato) na nagresulta ng apoy ay ang tunggalian ng Ilaw at Panitik/ Aklatang Bayan laban sa Panitikan (kabataang manunulat tulad nina Alejandro Abadilla at Teodoro Agoncillo) na humiling na ilathala ang kanilang mga akdang makabago, masining, at di-tradisyonal sa mga matatanda at konserbatibong patnugot ng mga komersiyal na magasin. Hindi sila napagbigyan at sila’y nagsunog ng mga aklat at manuskrito ng mga “matatandang tinale” sa Plaza Moriones noong ika-2 ng Marso, 1940. Dahil dito, sang-ayon kay Agoncillo, “naging apdo sa labi ng matatanda ang [samahang] Panitikan.” Sa palagay ko, bukod sa historikal, tagumpay ang pangyayaring ito ng mga Panitikero. Ipinakila nila ang pagmamatyag sa proseso o sistema ng paglalathala, ang pagtimbang sa nilalaman at teknik ng katha, at ang pagbabantay kung umuunlad ba ang kalidad ng panitikan sa kanilang panahon. Gayong ang pagsusunog ng aklat ay barbariko at kriminal na akto, naipakilala ng mga Panitikero ang kapangyarihan ng kritisismo sa madla.

Kaugnay ng pingkian ng mga organisasyon bilang kinatawan ng magkakatunggaling ideolohiya--ang labanan ng mga Veronicans na itinataguyod ang “art for art’s sake” na itinuring na “kasiningang hungkag” ng Philippine Writer’s Guild sa pamumuno ni Salvador Lopez.
Para kay Jose Garcia Villa, ang akdang masining ay yaong maringal ang paksain at engrande ang arkitektura ng katha. Pinahahalagahan niya ang seryosong paksain at ang katimpian sa pagsulat. Laban siya sa “propaganda” sa panitikan, kaya nasabi na Jonathan Chua sa aklat na The Critical Villa na wala siyang ipinagkaiba sa mga Amerikanong imperialista na tinawag ang mga mandirigmang Filipino na “bandido.” Sinagka ni Lopez ang ganitong paniniwala sa kaniya namang pagtataguyod ng panitikang proletaryo. Paniniwala niya na ang makabuluhang panulat ay sumasayad sa lupa; o ang dapat bumaba ang kritiko sa toreng garing at isatinig ang kubling mithi ng ibang sektor, lalo na ang naisasantabi. Ang nakikita ko lamang na limitasyon, bagamat dinarakila ang sanaysay ni Lopez na Literature and Society, ay ang paghamon lamang niya sa mga panulat na Filipino sa Ingles. Naisantabi ni Lopez ang panitikang nasusulat sa bernakular.

Noong 1960, lumitaw ang papel ng mga kabataang manunulat na kinalaban ang konserbatismo at tradisyon ng panitikang popular. Ang mga kabataang ito ang tinawag na “mga suwail.” Bagamat sila’y mga kuwentista, taglay nila ang diwa at praktika ng kritiko na suriin ang aspekto ng produksiyon sa paglalathala. Ang kanilang mga kuwento ay tumalakay at naglantad sa suliraning panlipunan tulad ng piyudalismo, kahirapan sa pagawaan, kawalang-katarungan sa sektor ng magbubukid, at kahirapan sa lungsod at kanayunan. Nagbunga naman ang kanilang kritika sa pagkakabuo ng mahusay at klasikong antolohiya, gayong hindi nila tuluyang nabago ang sistemang komeryalismo ng magasing Liwayway.

***

Mahalaga ang masubaybayan ang pingkian ng mga paniniwala sa kritisismong Filipino upang makita kung may ibinunga ba ito sa pagdaloy ng kasaysayan sa kamalayan ng mga nakababatang kritiko. At buhat din dito, kagyat na mailalarawan ang katangian ng makabuluhang kritisismo sa bansa. At matutukoy ang pangangailangan ng lipunang Filipino kaugnay sa pagtataya ng mga panitikan nito.

Ang kasaysayan ng bansa ay kasaysayan ng tunggalian. Ganito rin ang kasaysayan ng kritisismo sa bansa. Buhat sa proyektong pagtatampok ng sarili sa praktikang kritikal nina Rizal, delos Reyes, at Paterno. Nais ko ring idagdag ang bisa ng mga anti-form ni Marcelo H. Del Pilar na maituturing kong malikhaing kritisismo sa namamayaning panitikan ng kaniyang panahon: ang mga kuwento ng santo at santa, ang mga aklat ng dasal at nobena, ang mga kautusan ng Diyos, ang labis na didaktisismong panrelihiyon. Ang isinagawa ni del Pilar ang bubuod sa aking sariling posisyon sa diskursong Filipino sa lawas ng kritisismo.

Una, may katangian ang kritisismong Filipino, na sarili ko ring paninindigan, na mapanghamon. Hihamon nito ang patong-patong na gahum. Sinasagka nito ang mga aparato ng kontrol mula sa simbahan, edukasyon, pamahalaang kolonyal. Hihiramin ko ang pangungusap ni Balzac, “ang kritisismo ay ang kasaysayan ng bansa.” Sa korpus ng kritisismo sa bansa, nakikita ko ang iba’t ibang antas ng paghamon: (1) pag-angkin ng Kanluraning dulog at ang pagpapasok ng mga makabayan at makabuluhang dalumat na makatutulong sa bansa at pagbubuo ng pambansa (Tiempo, Agoncillo, Almario), (2) akomodasyon ng Kanluraning dulog; inaangkin nang buo ang konsepto,dumadaan sa pagbabago, at babansagan itong sariling dalumat (ganito ang ginawa nina Rizal, Regalado, at Plaridel), at (3) lantarang pagtuligsa sa Kanluranin at banyagang batis.

Pangalawa, katangian ng kritisismong Filipino ang malaking pagpapahalaga sa kasiningan. Ayaw kong tawaging may bahid ito ng formalismo. Nagkataong sa kasaysayan ng kolonyalismo, nawaglit ang mga manlilikha sa ugat ng katutubong pagsusulat. Dahil dito, hindi nila maipaliwanag sa sistematiko at siyentipikong paraan ang kanilang estetika. Ngunit alam kong nananalaytay ito sa kubling lamukot ng kanilang kamalayan. Magandang proyekto, kung gayon, ang pagsaliksik sa katutubo upang ang pamantayan ng kahusayan ng Kanluran ay naihambing sa ating pamantayan. Baka lumitaw na ang pamatayan pala ay hindi lamang taglay ng Kanluran kundi taglay din ng bansa noong una pa man. Kailangan ng bansa ng isang magsasatinig ng nakaligtaang estetika mula sa ugat ng panitikang-bayan.

Pangatlo, ang kritisismo sa bansa ay lagi’t laging may isinusulong. Di ko ito tatawaging propaganda dahil negatibo ang terminong ito sa kasalukuyan. May angkop ang terminong advocacy—advocacy sa identidad, kapakanan ng mga magsasaka, kapakanan ng mga intelektwal na katutubo, kapakanan ng rebolusyon, kapakanan ng kababaihan.

Panghuli, bukod sa gahum ng mananakop, tinutuligsa ng kritisismong Filipino ang mga sakit ng kanilang panahon, labas man ito sa usapin ng panitikan: ang labis na komersyalismo, ang panggagad o kawalan ng orihinalidad, ang integridad mismo ng kritiko, ang de-kahon na pagsusulat alang-alang sa pagsusulong, at ang namamayaning praktika sa produksiyon ng tekstong pampanitikan. Kung gayon, noon pa man, masaklaw at panlipunan na ang oryentasyon ng mga kritiko. Sinusuri nila, taglay ang angkop na kasangkapan sa panunuri, hindi lamang ang teskto kundi ang konteksto at intertekso.Hindi sila mapararatangang nasa toreng garing.

"Abadeja: Ang Ating Sinderela"

2005-11-23T02:55:00.000+07:00

(Tala: Mula ang larawan sa website ng Teatro Mulat ng Pilipinas. Bisitahin ito: http://mulat.org/index.htm. Pokus ng pagsusuri ang "Abadeja: Ang Ating Sinderela" ni Amelia Lapena-Bonifacio. Isang sipi ng aking sanaysay na "Bata Mama at Bata Bahi, Abadeja, Perigrina, Mariang Alimango, at Elang Uling: Ang Pagtalunton sa Kalikasan ng mga Filipinong Cinderella" na malalathala sa Diliman Review sa Disyembre 2005 at bahagi ng aking koleksiyong nagwagi sa NCCA Writer's Prize.)

***

Masusumpungan sa Bata Mama at Bata Bahi (Ang Batang Lalaki at Ang Batang Babae), isang kuwentong-bayan sa Bukidnon na itinala ni Carmen C. Unabia, ang ilang elementong lantad sa mga kuwentong Cinderella. Ito na marahil ang isa sa mga susi upang matukoy ang katutubong ugat ng mga bersiyong Cinderella sa bansa. `Di tulad ng mga bersiyong popular, dalawang pangunahing tauhan ang tampok sa kuwentong-bayan. Naulila sila sa ama at pinagmamalupitan sila ng kanilang padrasto. Nais iligaw ng padrasto ang dalawang batang magkapatid at inutusan niya itong punuin ang basket ng mga dahon ng gabi. Kapag hindi ito matutupad ng dalawa, ibibitin sila nang patiwarik. Sa puntong ito, lumabas ang kadakilaan ng ina; nag-iwan ito ng mga piraso ng manok sa abuhan ng kalan at nag-ipon pa ng kaniyang gatas para sa iiwang anak. Higit itong pinagtitibay na sa anumang sitwasyon, iiral pa rin ang pagmamahal at pagmamalasakit ng magulang. Dinarakila ng kuwento ang pagpapahalaga sa pamilya at sa kadugo. Naging pananggalang ng mga bata laban sa mag-anak na higante ang mahiwagang alimango—pinutol nito ang mga kamay at binti, at pinugutan ng mga ulo. Lumipas ang panahon at lumaki na ang mga bata. Namatay naman sa katandaan ang alimango. Naghabilin ito na itanim ang sipit nito. Mula sa puntod, tumubo ang isang punong-kahoy. Namunga ito ng mga gong na iba’t iba ang sukat at ng mga magagarang damit. `Di naglaon, nakapagtayo ng palasyo ang magkapatid sa biyaya ng puno nila. Natunton sila ng ina at asawa nito; nagkapatawaran at saka namuhay sila nang maligaya.

Bayani ang dalawang batang iniwan ng ina at namatayan ng ama. Hindi sila tumangis—isang elementong mahalaga upang lumitaw ang salamangkang magiging katuwang ng inaaping bida. Sa halip, nagtulungan ang magkapatid para malabanan nila ang isang mangkukulam na kumakain ng tao. Muli, pinagtitibay nito na nagbubuhat ang pagmamalasakit mula sa mag-anak. Gayundin ang ginawa ng ina—nag-iwan ito ng mga hibla ng abaka para masundan ang mga yapak niya. Sa landas na ito ng ina, palihim pa siyang nag-iiwan ng mga pagkain at kaniyang gatas para sa dalawang anak. Nang nakatagpo ng dalawang bata ang isang higante, iniligtas sila ng alimango at dinala sa magandang tahanan nito sa ilalim ng ilog. Sa puntong ito, higit na napagtitibay na alimango ang Filipinong katumbas ng fairy godmother sa popular na bersiyon ng Cinderella.

Dahil ang mga katutubong Pilipino ay walang tradisyon ng paglalathala at pasalita ang tradisyong pampanitikan sa bansa, mahirap tuntunin ang sinauna at etnikong bersiyon ng Cinderella. Sa mga nakalap na pagtatala, kapansin-pansing may impluwensiya at kulturang Espanyol ang mga teksto tulad ng gamit ng pangalan (Maria, Abadeja, Abadesa), konsepto ng hari at reyna, ang kultura ng pagsisimba at piging, at ang karwahe. Maipapaliwanag ito dahil nang unang ilathala ang bersiyong Tagalog, wala pang isang dekada ang nakararaan sa pananakop ng Espanya sa Pilipinas. Nailathala ito sa Journal of American Folk-lore noong 1906 sa taguyod ni Fletcher Gardner.

Pagkaraan ng labinlimang taon, nakapagtala at nakapaglathala si Dean Fansler, isang Amerikanong folklorista at guro, ng bersiyong Cinderella mula sa Leyte. Naging kasangkapan niya ang kaniyang mga mag-aaral sa Unibersidad ng Pilipinas upang mangalap ng mga kuwentong-bayan sa buong kapuluan. Resulta ng proyektong ito ang Filipino Popular Tales na muling nalathala noong 1965.

Sa taguyod ng dalawang Amerikanong folklorista, naipakilala sa kasalukuyang mambabasa at iskolar ng panitikan ang mga Filipinong Cinderella. Sa pananaliksik ni Gardner, lumitaw si Maria; sa pananaliksik ni Fansler, lumitaw si Abadeja. Higit pang naging popular ang mga kuwentong-bayang ito nang pinagsama ni Damiana Eugenio sa kaniyang seryeng Philippine Folk Literature.

Nagsanga rin ang mga kuwentong nakalap nina Gardner at Fansler ng mga malikhaing adaptasyon at muling pagsasalaysay ng mga manunulat na Filipino. Sa bersiyong Tagalog, lumitaw ang tatlong kuwentong pambata ng mga sumusunod: Severino Reyes, Tomas Lacson, at Maria Elena Paterno. Mas kilala ang kanilang kuwento bilang Mariang Alimango at Perigrina. Ang bersiyong Leyte naman, umusbong ang mga adaptasyon sa dulang pambata ni Amelia Lapena-Bonifacio at ng Teatro Mulat at ang aklat pambata ni Myrna dela Paz. Kilala ang mga ito bilang Abadeja o Abadeha.

Kakaibang kaso ang kuwentong Cinderella ni Nick Joaquin. Sa pangunang pagsusuri, wala itong pinag-ugatan sa panitikang-bayan sa Pilipinas. Lantad sa bersiyon niyang The Amazing History of Elang Uling ang malaking pagkakahawig sa Cendrillon ni Charles Perrault, bagamat ang kapuri-puri sa kaniyang teksto ay ang pagsasa-moderno at pagsasa-Filipino ng banyagang fairy tale.

Kuwento ng pinahihirapang dilag sa piling ng madrasta ang bersiyong Leyte. Pinagmamalupitan siya ng madrasta at pinahihirapan sa gawaing-bahay dahil may maganda ito sa kaniyang tatlong anak. Binigyan ng tatlong imposibleng pagsubok ang dilag: (1) gawing puti ang itim na panyo; gawing itim ang puti, at (2) buuing muli sa banig na pinunit ng mga baboy-ramo. Diwata ang lumutas ng mga pagsubok na ito kay Abadeja. Binigyan pa ng diwata ang dilag ng makulay na manok para may kasa-kasama ang ulila. Natuklasan ng madrasta ang hayop na kaibigan at niluto niya ang hayop. Natira lamang ang paa nito. Sa lungkot ni Abadeja, lumitaw muli ang diwata at ipinatanim ito sa gubat. Pagkaraan ng isang buwan, tumubo ang puno at namunga ito ng perlas, diyamante, gintong damit, pulseras, sapatos, kuwintas, at hikaw. Isang araw, natagpuan ng anak ng pinakamayaman sa bayan ng Baybay ang mahiwagang puno. Pumitas ito ng isang singsing at isinuot sa kaniyang daliri. Nagkaroon muli ng pangatlong pagsubok si Abadeja; ngunit sa pagkakataong ito, hindi siya tinulungan ng diwata. Ang dilag ang nakahugot ng singsing sa namamagang daliri ng binata. Naging tulay ang pagsubok na ito para magpakasal ang dalawa.

May inihandog na bago at “rebolusyonaryo” si Amelia Lapena-Bonifacio sa muling pagsasalaysay ng Abadeja bilang dulang pambata. Ang dilag na pinagmamalupitan ay hindi talaga aping-api. Marunong itong lumaban at nangangatwiran sa balikong katwiran ng madrasta at mga anak nito. Ipinakita rin sa dula ang pagiging maka-kalikasan ng dilag. Nagtitira ito ng tinapay para sa kaniyang alaga at kaibigang mga isda. Dahil dito, isda rin ang lumutas sa imposibleng pagsubok kay Abadeja tulad ng pagpapalit ng kulay ng panyo at pagbubuong muli ng banig ni Tia Concha. Malinaw ring ipinakita sa dula ang magkatunggaling ugali ng dilag at ng madrasta at mga anak nito. Kung si Abadeja ay nakakukuha ng ligaya sa gubat, ang mag-iina naman ay humuhugot ng ligaya sa mga modernong kagamitan mula sa siyudad. Litaw ang tunggaliang natural at artipisyal hindi lamang sa hilig at ugali, kundi sa hitsura ng mga tauhan. Sa gubat din nakilala ni Abadeja ang prinsipeng nagpapanggap na karaniwang tao. Mahalaga ang pagbabagong ito ng mandudula dahil ipinakita na hindi maluho at banidosa si Abadeja. Wala ring itong motibong umangat sa buhay sa pamamagitan ng pagpapakasal sa isang dugong-bughaw. Pansinin natin ang dialogo nang namunga ng mga alahas ang puno:

P. DESTRITO: Ikaw, hindi ka ba kukuha ng gusto mo?
ABADEJA: Wala akong hilig diyan, Itoy.
P. DESTRITO: Ibig mong sabihin...sa harap ng lahat na ito...hindi ka natutukso?
ABADEJA: Bakit kailangan ba `yan?...Mag-iiba ba ako? Magbabago ba ang aking pagkatao? Mapapalitan ba ang mukha ko?

Dagdag pa rito, nang namunga ng maraming alahas ang puno, nangako ang dilag na ibibigay niya ito sa “mga may sakit, `yong mga mahihirap, `yong mga naghihikahos, `yong mga nasalanta ng kung ano’t anong sakuna.” Mas pinahalagahan ng dilag ang sitwasyong panlipunan kaysa personal na ambisyon tulad ng pagpapaganda at makahanp ng mayamang mapapangasawa.

Kapuri-puri rin ang pagbabagong inilahok ni Bonifacio. Imbes na isadula ang engrandeng kasalan, binigyang-diin ang panata ng prinsipeng naging hari na maglingkod sa bayan. Tunay ngang ang kuwentong ito ni Abadeja ay hindi kuwento ng pag-iibigan kundi kuwento ng pagsasamahan at pagtutulungan sa paglilingkod sa bayan. Pansinin natin ang awit ni Prinsipe Destrito:

Ang pinuno ay tao lamang,
Naglilingkod sa mamamayan
Handang makinig at dumamay
Handang kumilos at mag-alay!

May tibay sa paninindigan
May matalas na kaisipan,
`Yan nga ang tunay na pinuno
sa maliliit na tauhan.

Mahalagang “pagbabago” sa teksto ni Bonifacio ang paglikha niya ng Cinderellang hindi nalulunod sa luha. Sa halip, ginagamit ng bida ang isip upang igpawan ang mga hamon ng bagong pamilya. Binaklas nito ang kumbensiyon ng Cinderellang mahina, itinakwil, at nag-iisa.

Kalugod-lugod ding makatagpo ng dilag na hindi sumasailalim sa pisikal na transpormasyon. Sa ibang mga bersiyon, nagwawakas ang kuwento na nakasuot ng magarang damit ang dilag para igiit ang kuwentong mayamang dilag na naging mahirap na naging mayamang muli; upang ipakita ang materyal na gantimpala sa dilag na nagpakasakit sa piling ng madrasta; at upang itangi ang dilag sa lahat ng babae. Sa mga bersiyong Abadeja, hindi sumailalim ang dilag sa pagbabagong-anyo. Ni ayaw niyang pitasin ang mga ginto at pilak sa puno. Gagamitin lang niya ito bilang pantulong sa mga nangangailangan. Akmang tawaging “Cinderellang gusgusin” si Abadeja.

Sa isang feministang pagbabasa ni Joi Barrios kaugnay sa pagtatanghal ng Abadeja: Ang Ating Sinderela, mariin niyang sinabi na ang bersiyon ni Bonifacio ay “Sinderelang hindi Sinderela.” Nabasa niya ang mga tagumpay ng mandudula sa adaptasyon ng kuwentong-bayan. Aniya, sa bersiyon ng Teatro Mulat, pagmamahal batay sa pagkakaibigan ang isinadula at hindi pagmamahal batay sa pisikal na kaanyuan. Dagdag pa ni Barrios, ang pagpapaksal nina Abadeja at Prinsipe Destrito ay hindi para sa katungkulan o tuntungang-bato para sa mas magandang buhay. “Rebolusyonaryo” ang tawag niya sa ikinilos ni Abadeja nang mag-alay ito ng singsing sa lalaki. Hindi rin daw piyudal ang prinsipe na naghahanap ng mapapangasawa sa mga piging at sayawan. Mas pinaboran kasi ng prinsipe ang dilag na payak at hindi maluho kahit nasa harap na niya ang punong namumunga ng mga alahas. Pinuri rin ni Barrios ang isinagawang proyekto ng mandudula: ang pagsasabuhay sa kuwentong-bayan at sa pagbabalik sa Asyanong tradisyon sa dula at panitikang pambata. Pati na rin ang malasakit ng tauhang prinisipe at Abadeja sa ikabubuti ng lipunan.

Kung natukoy ni Barrios ang tungkuling “rebolusyonaryo” ng muling pagsasalaysay ng panitikang-bayan, iginiit naman ni Alison Lurie ang subersibong kapangyarihan ng mga ito. Aniya:

"Folktales are the oldest and the most widely known form of literature for children. The tales also have another distinction: they are the most subversive texts in children’s literature. Often, though usually in disguised form, they support the rights of disadvantaged members of the population—children, women, and the poor—against the establishment." (Lurie 1990: 16).

***

Kapuri-puri sa lahat ng mga adaptasyon ang dulang pambata ni Amelia Lapena-Bonifacio. Sa pamamagitan ng muling pagsasalaysay ng kuwentong-bayan, nabibigyan ng espasyo ang manlilikha na rebisahin ang teksto para umangkop sa pangangailangan ng panahon. Kamalayang panlipunan at pangkababaihan ang itinaguyod ni Lapena-Bonifacio at ng kaniyang Teatro Mulat. Si Abadeja’y hindi lamang dilag na dekorasyon sa palasyo. Hindi ito ang popular na Cinderella na tumatangis kapag hindi pinahihintulutang makasayaw ang prinsipe. Tumatanggi ito sa artipisyal na bunga ng kalikasan. Gayundin, ang prinsipe’y hindi tagapaghango ng dilag mula sa pighati. Kapwa nila itataguyod ang kanilang lipunan, bago pa man magdaos ng anumang marangyang pagtitipon.

Sampung Utos ng Pagsusulat (Para sa Bata)

2005-11-19T15:32:00.000+07:00

Alinsunod sa "My Ten Writing Commandments" ng makata at nobelistang si Julia Alvarez. Sana, sa mga kaibigan at kapwa bloggers, gumawa rin kayo ng sariling listahan. Hihintayin ko ang bersiyon ninyo ng Sampung Utos.

I.
"When it comes to telling children stories, they don’t need simple language. They need beautiful language." -Philip Pullman, mula sa kaniyang talumpati sa pagwawagi ng 2005 Astrid Lindgren Prize

"We don't need lists of rights and wrongs, tables of do's and don'ts: we need books, time, and silence. Thou shalt not is soon forgotten, but Once upon a time lasts forever."-Philip Pullman, mula sa kaniyang talumpati sa pagtanggap ng 1996 Carnegie Medal

II.
"Children also hate being talked-down to but, alas, they are very used to being patronised. "-Dianna Wynne-Jones, autor ng Howl's Moving Castle

"We must meet children as equals in that area of our nature where we are their equals… The child as reader is neither to be patronized nor idolized: we talk to him as man to man."-C.S. Lewis sa kaniyang sanaysay na On Three Ways of Writing for Children

III.

"We need metaphors of magic and monsters in order to understand the human condition."-Stephen Donaldson, nasa Wordsmiths of Wonder

"I doubt the imagination can be suppressed. If you truly eradicated it in a child, that child would grow up to be an eggplant."-Ursula K. LeGuin nasa "Why are Americans Afraid of Dragons?" Language of the Night

"Imagination has brought mankind through the dark ages to its present state of civilization. Imagination led Columbus to discover America. Imagination led Franklin to discover electricity. Imagination has given us the steam engine, the telephone, the talking-machine, and the automobile, for these things had to be dreamed of before they became realities. So I believe that dreams--daydreams, you know, with your eyes wide open and your brain machinery whizzing--are likely to lead to the betterment of the world. The imaginative child will become the imaginative man or woman most apt to invent, and therefore to foster, civilization."-L. Frank Baum, autor ng Wonderful Wizard of Oz

"Sometimes we think we should be able to know everything. But we can't. We have to allow ourselves to see what there is to see, and we have imagine."-David Almond, autor ng Skellig at Kit's Wilderness

IV.

"The worst attitude of all would be the professional attitude which regards children in the lump as a sort of raw material which we have to handle."- C.S. Lewis sa kaniyang sanaysay na On Three Ways of Writing for Children

V.

"A writer is a person who cares what words mean, what they say, how they say it. Writers know words are their way towards truth and freedom, and so they use them with care, with thought, with fear, with delight. By using words well they strengthen their souls. Story-tellers and poets spend their lives learning that skill and art of using words well. And their words make the souls of their readers stronger, brighter, deeper."-Ursula K. LeGuin, autor ng A Wizard of the Earthsea

VI.

"I write in a very laborious kind of a way. I write and rewrite. And rewrite. And rewrite. Well, the thing of course is if you're doing it well, when you finish your 30th rewrite, or something, it should sound like you've just written it completely, freshly once. Because sometimes what happens when you write and rewrite and rewrite, is you suck the life out of something. It's difficult. But I find that I do that because it's amazing -- the rhythm of the book, or what I call the music of the book -- how you read it. How you're carried along by the words and the subject -- is as important as the meaning. In fact, you can't have one without the other. "-Norton Juster, autor ng The Phantom Tollbooth at The Dot and the Line

"It's never perfect when I write it down the first time, or the second time, or the fifth time. But it always gets better as I go over it and over it."-Jane Yolen, autor ng Briar Rose at Devil's Arithmetic

"I love revision. Where else can spilled milk be turned into ice cream?"-Katherine Patterson, autor ng Bridge to Terabithia at Imaginary Child

VII.

"You must write for children the same way you write for adults, only better." - Maxim Gorky

VIII.

"I believe that good questions are more important than answers, and the best children's books ask questions, and make the readers ask questions. And every new question is going to disturb someone's universe." - Madeleine L'Engle, autor ng A Wrinkle in Time

"You have to write whichever book it is that wants to be written. And then, if it's going to be too difficult for grown-ups, you write it for children."- Madeleine L'Engle

IX.

"Kapag walang kuwento, walang kuwenta."-Rene O. Villanueva, autor ng Unang Baboy sa Langit

"Hindi sa pagtingala sa langit ni pagtunganga sa blankong papel o computer screen nabubuo ang mga kuwentong-pambata. Higit sa paghihintay ng inspirasyon ang kailangan para sila mabuo. Nalilikha ang mga kuwento at akdang-pambata sa pamamagitan ng pagmamasid, pagmumuni at paglinga sa ating paligid. Sa matalisik na pagmamatyag sa kapaligiran, lalo ng mga bata. Para sa akin ang lahat ng akda para sa mga batang mambabasa ay nagmumula lamang sa dalawang bagay: sa kultura ng bata at kultura ng kabataan."-Rene O. Villanueva, mula sa kaniyang sanaysay na Hindi Hulog ng Langit ang Kuwentong Pambata

X.

"Above all, watch with glittering eyes the whole world around you because the greatest secrets are always hidden in the most unlikely places. Those who don't believe in magic will never find it."-Roald Dahl, autor ng Matilda, James and the Giant Peach, The BFG

Pahabol:

"A writer who waits for ideal conditions under which to work will die without putting a word to paper." -E.B. White, autor ng Charlotte's Web

"Words must be weighed, not counted."-kasabihang Polish/Yiddish

"Never mistake motion for action. "-Ernest Hemingway

"Writing is long periods of thinking and short periods of writing."-Ernest Hemingway

Segunda Mano, Primera Mano

2005-11-16T02:45:00.000+07:00

Sa mga nakaraang linggo, napansin kong wala na akong mahalukay na libro sa Booksale. Dumadarami na yata ang mga nag-uukay-ukay ng mga segunda manong aklat, at lagi nila akong nauunahan sa mga magagandang aklat. Nakaka-miss na rin ang maghalungkat sa Booksale at makaramdam ng pananabik at tagumpay kapag nakatagpo ng mainam na titulo. May bago na palang segunda manuhan sa may Riverbanks Mall; sayang mabasa ko na ang "Sisterhood of the Traveling Pants" kaya hindi ko na binili ang kopya doon. Naghanap na lang ako ng mga dvd at medyo masuwerte naman: "Four Weddings and a Funeral", "Nanook of the North", at "Moulin Rouge." Napanuod ko na ang unang pamagat: maganda ang istruktura ng kuwento at ang development ng mga tauhan at ng mga ugnayan nito sa daloy ng pelikula.

***
Pinalabas na rin sa wakas ang Miss International sa Pilipinas! Noong linggo, kanselado lahat ng lakad para matunghayan ang tagumpay ni Precious Lara Quigaman, ang ikaapat na Miss International ng bansa. Host si Pia Guanio sa programa. Mabuti na lang, dahil napaka-boring ng produksiyon. Di hamak na mas maganda ang Miss Universe. O baka nasanay lang ako sa mabilis na daloy nito? Mas suspenseful ang Miss U na naging padron ng mga beauy pageant sa Pilipinas. Kung ikukumpara ko sa Miss Earth ang Miss International, lumalabas na mainam ang una.

Walang question and answer ang Miss Int'l. (Baka puwede nang pambato ng Bb. Pilipinas ang mga magagandang kandidata na mahina sa pagsagot.) kaya siguro walang suspense at drama sa programa. Wala ring mga intermisyon na kantahan ng sikat na singer. Wala man lamang kultural na programa o pagtatampok sa naging buhay ng mga kandidata.

Hindi ko rin alam kung bakit puro "sushi" ang paboritong pagkain ng mahigit sampung kandidata. Iyon lang kaya ang ipinakain sa kanila?

***
Nabalita sa akin na may advanced screening ng "Exorcism of Emily Rose" sa SM City. Pagkatapos magbalik ng mga libro sa UP Main Library, dumiretso ako sa SM para panoorin ito. Nagandahan ako sa trailer ng pelikula. At gusto kong takutin ang sarili, kahit matagal nang lipas ang Halloween at wala akong napanuod na katatakutan noong bakasyon. Ang maganda sa panonood sa SM North, may lisensiya akong magulat at sumigaw sa mga nakakatakot na eksena na hindi ako mahihiya. (Sa Eastwood kasi, parang may batas na palooob at pansarili lamang ang sigaw. Ano kaya ang aliw sa pagsigaw na paloob? May di-nakasulat na urbanidad na "walang sigawan".)

Napasigaw naman ako sa pelikula; tila pagsakay sa roller coaster. At ang masaya: marami akong kasabay.

***
Habang naghihintay sa last show full, napagbaka-sakali ako sa Booksale. Hindi naman nasayang ang paghalungkat ko: magandang kopya ng "The Amazing Adventures of Kavalier & Clay" ni Michael Chabon (PhP 75) at "Babar's Anniversary Album", kalipunan ng anim na kuwento ni Jean de Brunhoff at may introduksiyon ni Maurice Sendak (PhP 279). Nakita ko rin ang "Caramelo" ni Sanda Cisneros pero hindi ko muna binili; tatapusin ko muna ang kaniyang "House on Mango St." Saka baka hindi ako maka-relate sa kaniyang nobela tungkol sa mga Mexican-Americans. Wala pa ako sa modang iyon.

Hahaba na naman ang listahan ko ng mga babasahin.

***
Tumataas na ang presyo ng mga bilihin, salamat sa sumpa ng e-vat. At mataas na rin ng turing ng mga libro sa Booksale. Dati, ang mga nobelang paperback, umaabot lang sa PhP 45. May laya kang mamakyaw. Ngayon, nasa halagang PhP 65 pataas na. Hindi na ako makakapag-uwi nang mala-sakong halukay. Malapit nang magpresyong primera mano.

Dati, PhP 25 ang Wendy's Macaroni Salad. Ngayon, gayon pa rin ang presyo. Pero wala na ang kamatis. Pinalitan na ito ng gelatin na kakulay ng kamatis. Isang hiwa na lang ng pipino. Kakaunti na ang keso. Baka sa pagtagal ng panahon, hindi na mukhang salad ang kanilang macaroni salad. (Naisip ko, magandang sukatan ng pagtaas ng presyo ng bilihin at ang kahirapan ng bansa ang mga sangkap na makikita sa bawat order sa Wendy's).

***
Wala pang resulta ang dalawang compre exam ko. Hindi pa ako makapag-enrol para sa disertasyon. Late na ako kahit sa late registration.

Hindi na bale, may lisensiya pa akong magbulakbol, magbasa ng gusto kong basahin, manood ng nakapilang dvds, antabayanan ang huling pangyayari sa Pinoy Big Brother.

***
Hindi pa rin ako makawala sa mga epiko. Kahapon, bago manood ng "Exorcism", ibinalik ko ang mga librong inaral para examen noong Oktubre. Para akong nabunutan ng tinik. Pero hindi pa rin ako makawala sa Ulahingan. Hiniram ko ang dalawang tomo nito sa pamamatnugot ni Maquiso; at ang pag-aaral naman ni E. Arsenio Manuel. Kinuha ko rin ang aklat na "Pagbabalik sa Pusod ng Bayan" ni Simplicio Bisa. Hahanapin ko pa ang mga librong "Mayong" ni Abdon Balde at "Daragang Magayon" ni Merlinda Bobis. May maitulong ang mga ito sa gagawin kong papel ukol sa retelling ng mga folklore. Nasa personal ko ring reading list ang "Beauty" (retelling ng Beauty and the Beast" ni Robin McKinley, "Ella Enchanted" (retelling ng Cinderella), "East" (retelling ng "East of the Sun, West of the Moon") ni Edith Pattou, at ang serye ni Kevin Crossley-Holland na retelling niya ng mga Arthurian legends.

Panahon lang ang magsasabi kong ang papel na ito ay magiging sariling proyekto, o dili kaya'y papel ko para sa penalty course. Huwag naman sana sa huli.

***
Gusto ko sanang magbalik-pagtuturo. Nakapili na ako ng anim na subject na ituturo; nakapili na ako ng magandang iskedyul. Isang araw, tinawagan akong nabigla sila sa aking pagbabalik. Lumalabas, hindi ako pinayagang magbalik-turo. Hanggang Mayo 2006 pa ang aking bakasyon, o bakasyong di naman bakasyon. Hindi ko talaga maintindihan ang Dept. Nabibigla sila sa mga agarang pag-leave, nabibigla din sa mga pagbabalik. Okay lang naman, sinusuwelduhan ako para magbasa at magsulat. May katwiran din naman, sagabal sa pagsusulat ang pagtuturo. Pero miss ko nang magturo. Miss ko na ang espasyo ng classroom.

Tapusin ko na raw ang dapat tapusin.

Katatanggal lang ng mga tinik, may panibago na naman.

***
Sinusubukan ko muling sumulat. Pero hirap na hirap ako. Masyado ko yatang ibinuhos ang lakas ko sa compre exam. May tendensiya na magpasiklab ka sa pagsusulat para maipasa ka ng mga examiner. Sumobra yata ang pagsusulat ko. Ibinuhos ko ang lahat ng nalalaman. Sabi sa akin ng nag-aasikaso ng aking papeles, "Ang haba mo namang sumagot. Iyong iba nga diyan, 8 pages lang, pumapasa." Nagitla ako sa sinabing iyon, walong pahina para sa walong oras na examen?

Napakaganda naman ng lumabas na resulta para sa exam ko sa "Mga Malikhaing Akda" (Literary Works): high pass. Balita pa sa akin, may nakasulat pang komentaryo sa papel: outstanding, katangi-tangi. (Gusto kong ipakuwadro ang dokumentong iyon.) Sa tinagal-tagal ng panahon, grade conscious pa pala ako. Matagal ko na kasing pinag-isipan kong seseryosohin ko ba ang examen. Sabi ng isang co-faculty: "Chikahin mo na lang" o "Papasa ka naman." Pero sabi ng isang kaibigan, "Dapat high pass. Co-faculty ka nila." Sa huli, sineryoso ko nga ang pagsusulit.

***
Regalo sa sarili: "Gifts" ni Ursula LeGuin (PhP 359, Fully-Booked).

May mga librong karapat-dapat na maging primera mano.

Nagbibiro ba si Nick Joaquin?

2005-11-12T02:32:00.000+07:00

pinoy history, ayon kay joaquin
Originally uploaded by nasa dulo ng dila 2.

Ayokong maniwalang seryoso ang listahang ito. Pero mukhang sineryoso ng San Agustin Museum at dinispley pa nila sa kanilang eksibit. Nagpapatawa ba si Joaquin? Dahil kung hindi, naririnig ko na ang angal at batikos ng mga guro at naging guro ko sa kasaysayan. Kung hindi ako nagkakamali, pinabasa sa amin ito sa Philippine Cultural History at ang sanaysay ay may pamagat na "Culture as History", kung hindi ako nagkakamali. Sa unang suri, lumalabas na ang konsepto ni Joaquin ng dakilang pangyayari sa kasaysayan ay ang pagpasok ng mga banyaga o ng bago: daan, papel, pabrika, gulong, alpabeto, mga prutas, mga hayop. Masyadong nadakila ni Joaquin ang mga banyagang impluwensiya. Mapaparatangan tuloy siya'y pro-kolonyalista. Sabihin mang "nativist" ang aking pananaw, nakaligtaan ni Joaquin na bago pa man dumating mga mga Espanyol, may konsepto na ng pabrika sa kapuluan (pagawaan ng banga at mga sandata, halimbawa). Sa larangan ng sining-biswal at arkitektura, nariyan ang katutubo at etnikong mga likhang-sining. Laganap na rin ang alibata, bago pa man ipinakilala sa mga indio ang Roman alphabet; at sa paglilimbag, hindi ba maituturing ang ambahan ng mga Mangyan bilang sinaunang konsepto nito? Hahaba ang listahan ng mga bagay na tila nalimot ni Joaquin. Nakalulungkot din at sineseryoso ng mga turista ang listahang ito sa museo. Lumilitaw na ang kapuluan ng Pilipinas noon ay walang-wala: walang masipag na hayop, walang hayop na domestiko, walang prutas na makakain, walang mga gulay na maiuulam. Walang-wala. Iisipin tuloy na dapat ipagpasalamat ng mga Pilipino ang kolonyalismo dahil ito ang nagbigay ng "greatest events" sa ating kasaysayan. Maitatanong tuloy: Bakit wala man lamang sa listahan ang himagsikan, ang mga pag-aalsa, ang pakikipagtunggali sa dayuhan. Tama rin marahil si Joaquin. May pahiwatig siya na hindi naging matagumpay ang mga konsepto natin ng himagsikan, kasarinlan, pagsasarili, kalayaan, liberasyon, pagpapaalis ng mga base militar; kung kaya't hindi ito maituturing na dakilang pangyayari, at natural, hindi mailalahok sa kaniyang listahan.

Kung ganito ang magiging paraan ng pagsipat sa kasaysayan, at kung ganito ang magiging modelo sa pagtatala ng tagumpay ng isang nasyon, hindi ako magtataka kung darating ang panahon na ganito na ito ang magiging:

Twelve Greatest Events in Philippine History
(Alinsunod sa Listahan ni Nick Joaquin)

1. Introduksiyon ng cellphone, pass-a-load, eyeball, text messaging, video conferencing
2. Introduksiyon ng internet, blogging, chat, chatrooms, website
3. Introduksiyon ng mga bagong prutas tulad ng indian mango, apple mango, seedless guava, cavendish, atbp.
4. Introduksiyon ng personal computer, playstation, limewire, DVD, i-pod, atbp.
5. Introduksiyon ng e-commerce
6. Introduksiyon ng e-book, e-mail, e-card, at iba pang kahalintulad
7. Introduksiyon ng lengguwahe sa cellphone at mga emoticon
8. Introduksiyon ng janitor fish sa Marikina River, golden kuhol sa mga bukid, at ang piranha
9. Introduksiyon ng photocopying o xerox at cd burning
10. Introduksiyon ng digital camera at web cam
11. Introduksiyon ng light rail transit, MRT, overpass, underpass at ng mga fly-overs
at siyempre,
12. Introduksiyon at imbensiyon ng instant coffee, instant spaghetti, instant chinese soup, instant sotanghon, bihon, canton.

San Agustin Museum

2005-11-12T01:58:00.000+07:00

porselanang tsino (naging wine jar)
Originally uploaded by nasa dulo ng dila 2.

Isa sa mga paborito kong lugar sa Maynila ang San Agustin Church and Museum. Dahil sa paborito, lagi ko itong pinupuntahan (kahit tumataas ang entrance fee mula 45 na naging 65 PhP). Madalas ko ring gawing final exam sa mga klase ko sa Kulturang Popular ang mala-Amazing Race na exam sa Intramuros. Saan makikita ang libingan ni Miguel Lopez de Legazpi? Ano-ano ang mga kilalang apelyido sa mga lapida sa simbahang ito? Sino si Manuel Blanco? Ano ang cantoral? Mahaba ba ang listahan at hindi ko maipinta ang galit at pagod ng mga estudyante sa akala nilang field trip na final exam pala nila. Magandang halimbawa ang lugar na ito para idiin ang ambag ng sining sa pagpapalaganap ng Katolisismo sa bansa: mula sa mga ukit ng santo, arkitektura, baul, damit, mga pilak na gamit, karosa. Repositoryo (ayokong gamitin ang "imbakan") ng mga sining biswal at iskultura noong panahon ng kolonyalismong Kastila. Mapapatanong rin kayo kung ilang gubat sa bansa ang winasak ng simbahan para makapag-ukit ng mga santo, baul, at mga choir seats na yari sa molave. Mabuti rin naman at ganoon ang nangyari kaysa maging laman na naman ng balita ang pagnanakaw ng korona ng isang estatwa ng Birhen o ang pagkupit sa garing na ulo ng Sto. Nino. Kung interesado kayo, maglaan ng isang buong umaga o hapon sa museong ito. Makikita ang yaman ng simbahan sa pagpapaunlad ng kanilang sining; o ang pagsusulong ng sining bilang propaganda ng simbahan. Basahin ang mga imaheng itinatampok ng mga nakaukit na larawan (halimbawa'y ang buhay ng indio sa isang baul, o ang katutubong konsepto ng aparisyon ni Birheng Maria) at ihambing ito sa disenyong nakaukit sa simbahan ng Miag-ao. Iba pang tip: kung may panahon pa, bisitahin ang Bahay Tsinoy sa Intramuros; mananghalian sa Binondo; at ubusin ang nalalabing oras sa Fort Santiago.

Press lang po

2005-11-12T01:57:00.000+07:00

FOR IMMEDIATE RELEASE
CONTACT PERSON: Tony Serrano
CONTACT NUMBER/S: 9221830 / 9205301 loc. 7974

UP Institute of Creative Writing Hosts Lecture/Book Launching
for Prof. Eugene Y. Evasco

Fresh from hosting a successful talk by scriptwriter Ricky Lee, the UP Institute of Creative Writing will host the fellowship lecture of Eugene Y. Evasco, the 2005 ICW National Fellow for Children’s Literature (Fiction), on 22 November, Tuesday, 2-5 p.m., at the Pulungang Recto, Bulwagang Rizal, UP Diliman. The event will also launch six new titles by Mr. Evasco and will feature a storytelling segment from the Alitaptap performers.

Mr. Evasco is a fictionist, essayist and poet. He is an Assistant Professor of the Department of Filipino & Philippine Literature. His novel, Anina ng mga Alon, won recognition from the UP Chancellor’s Office, Pilar Perez Medallion for Young Adult Literature & National Book Award (for the Young Adult Literature category) of the Manila Critics’ Circle. He also received other awards like the PBBY-Salanga Writers’ Prize 1997, the NCCA Writers’ Prize 2003, and Makata ng Taon 2000.

The children’s literature books to be launched – sponsored by the VIBAL Publishing House, bearing the imprimatur of the LG & M Corporation — are: Baha!, Hilong Talilong, Apat na Mata, Ang Bisita ni Haya, Bilog ang Buwan sa Tanghali and Mariang Sinukuan.

The public is cordially invited.

Puwede na akong Mag-blog muli

2005-11-07T02:13:00.000+07:00

Tagal ko na ring na-miss mag-blog. Kinailangan ko munang ilayo ang sarili sa laptop para tapusin ang dapat tapusin--mabilisang pagbabasa ng reading list, pagrereview, pagbabasa ng wala sa reading list, pag-ehersisyo ng mga isasagot sa mock exam. Mukha namang lantad na tapos na ang aking compres. Tatlong magkakahiwalay na araw ang aking exam; bawat exam ay walong oras na pagsusulat. Halos non-stop; yosi, kape, (kaunting) chikahan sa kaklaseng nag-compre rin, at kain lang ang pahinga. Mukhang simple ang mga tanong ng tatlong examiner pero kailangang pigain ang utak para sagutin ang kanilang dalawa hanggang tatlong tanong. Mas madali kaysa inaasahan ang mga tanong. May tanong na wala sa reading list (mabuti na lang nagbasa ako ng wala sa listahan). May mga tanong na masasagot sa pag-aaral mula undergrad hanggang grad studies. Kaya sa mga papasok din ng doktorado, huwag na huwag kakalimutan ang mga inaral mula undergrad. Huwag ding itatapon ang inyong mga readings; at basahin ang mga readings na tinatamad kayong basahin.

Ilang tips sa mga magko-compre: 1. Basahin ang nasa reading list; piliin muna ang sa palagay ninyong mahahalagang aklat; saka maghanap ng mga kaugnay na aklat na makakatulong para mapagyaman ang diskurso sa isang paksa; 2. Gumawa ng notes; isulat sa notebook ang inyong mga sariling pananaw sa isang librong nabasa; 3. Huwag magtangkang magmemorize pero makakatulong na alamin ang mga pamagat ng aklat o sanaysay at ang ideyang taglay nito; 4. Magsanay sumulat ng komprehensibo, malawak, at malaman na sanaysay na magpapamalas ng inyong mga binasa; 5. Huwag kakalimutan ang akmang citation; 6. Magbasa ng mga bagong labas na journal tulad ng Bulawan at Philippine Humanities Review; 7. Makakatulong din ang magkaroon ng mahiwagang bola dahil may mga tanong na pahuhulaan sa inyo ang lagay ng panitikan at kritisismo sa hinaharap; 8. Puwedeng maging malikhaing ang sagot sa compre, huwag ding kalimutang maglagay ng kaunting humor para hindi nakakabagot sa examiner ang pagbabasa ng sanaysay na alam na rin nila kung ano ang nilalaman; 9. Sikaping maging organisado ang sagot; mangyaring lagyan ng subheading ang sanaysay bilang gabay ng examiner; o i-bold ang mga terminong sa palagay ninyo ay mahalaga; 10. Huwag maging maligoy; 11. Magbigay ng mga halimbawa (tulad ng aklat o mga manunulat) para maging malinaw ang argumento; 12. Paniwalain ang sarili na: May alam kayo; 13. I-iskedyul nang maayos ang petsa ng inyong eksamen (maaaring unahin ang pinakamadali); at 14. Matulog bago ang eksamen para maging sariwa ang utak sa pagharap ng blangkong iskrin ng komputer.

Puwede na akong mag-blog muli, manood ng sine and dvds, magbasa nang gusto ko, matulog nang buong araw habang hinihintay ang results. Sana, kung papasa, makakapag-enrol na ako ng dissertation (12 units). Ayoko munang pag-isipan kung sino-sino ang magiging adviser, critic, panelists. Enjoy muna ako sa isang linggo na walang ginagawa.

Mga huling nabasa (bago mag-compre):
1. "Annotated Classic Fairy Tales" ni Maria Tatar--magandang koleksiyon ng mga kuwento at mga ilustrasyon ng iba't ibang bersiyon; makatutulong ang mga anotasyon ukol sa sikolohikal na kahulugan sa ilang bahagi at ang historikal na konteksto ng ilang mga salita. Lamang, problematiko ang pangangalap ni Tatar ng "classic fairy tales"; wala man lamang Asyanong katha sa koleksiyon. Walang kuwento mula sa Arabian Nights. Walang kuwentong Tsino na mayroong pinakamatandang bersiyon ng Cinderella. Gayunpaman, ang mainam sa aklat na ito, sinikap ipabasa ni Tatar ang mga bersiyon ng kuwento na hindi dumaan sa paglilinis at sensura na ginawa sa retelling ng Disney at Victorian writers. Ilan sa mga naibigang fairy tales ang "Juniper Tree", "Hansel and Gretel", "Beauty and the Beast" at "Jack and the Beanstalk".
2. "Imaginary Body of the Nation" ni Resil Mojares--tinalakay ang ugat ng master narrative sa nobelang Filipino; at ang mga limitasyon at kakulangan sa mga paksain ng nobela sa bansa
3. "Origins and Rise of the Filipino Novel" ni Resil Mojares--mainam na aklat ukol sa mga bukal at impluwensiya ng nobelang Filipino sa Tagalog, Ingles, at ibang wikang rehiyunal mula sa tradisyong naratibo ng epiko, kolonyal na naratibo, impluwensiyang Europeo, at ang komersyalismo sa nobelang bernakular.
4. "Nobelang Tagalog: Tradisyon at Modernismo" ni Soledad Reyes--tulad ng aklat ni Mojares pero may diin sa mga nobelang Tagalog mula kina Lope K. Santos hanggang sa mga nobela noong 1970's. Kahanga-hanga ang pagbabasa ng awtor ng mga nobelang nalathala hindi bilang libro kundi mga serye sa magasin.
5. "Darangen"--epiko ito ng mga Maranao. Tatlong aklat ang aking nabasa sa isang tomo: mula sa pagkakaroon ng maraming pamilya sa Bembaran dulot ng pag-aasawa ng marami ni Diwata Ndaw Gibon (unang datu), kamatayan nito, pagtalakay sa mga naging anak, at ang pagliligtas ni Madali sa Bemberan na sinalakay ng kaaway na bayan.
6. "One Hundred Years of Invisibility" ni Eric Gamalinda--tinig ng isang Filipinong manunulat sa ibang bansa na naghahanap ng audience mula sa dating mananakop. Maganda niyang tanong o hamon: "Bakit hindi binabasa ng mga Amerikano ang mga akda ng mga Filipino (na kanilang dating kolonya) kumpara sa mga British na bukas sa mga aklat sa Ingles ng kanilang mga dating kolonya?"
7. "Illumined Terrain: Sites and Dimensions of Philippine Literature" ni Victor Sugbu (editor)--mainam na antolohiya ng mga sanaysay ukol sa mga literatura ng bansa at mga kaugnay na paksa ukol sa kalagayan ng literary research, publishing, workshop, electronic medium. Isa sa pinakamainam na sanaysay ang kay Mojares ukol sa pag-aangat ng kalidad ng pananaliksik sa larangan ng panitikan.
8. "Kilates: Introduksiyon sa Panunuring Pampanitikan sa Pilipinas" ni Rosario Torres-Yu--di pa nalalathalang aklat; pinahiram sa akin ng may-akda ang kaniyang manuskrito para makatulong sa pag-aaral at pagbabalangkas ng pag-unlad ng kritisismo sa bansa mula sa pagyabong ng formalismo, pagsusulong ng radikalismo, pag-unlad ng Marxismo sa panitikan, hanggang sa debate ukol sa "linyadong" panulaan at sa Bagong Pormalismong Filipino na panukala ni Virgilio S. Almario
9. "Pagbasa at Pag-aaral ng Panitikan at Kulturang Popular" ni Soledad Reyes--kahanga-hanga sa aklat ang pagbibigay ng nasabing kritiko ng puwang ng pag-aaral sa mga di-kilalang manunulat na babae sa Tagalog at sa pagsusulong ng pag-aaral sa kulturang popular tulad ng komiks. Pedagogikal ang ilan sa mga sanaysay na makatutulong para mapaunlad ng mga guro ang paraan ng kanilang pagtuturo sa teksto
10. "Bukod na Bukod: Mga Piling Sanaysay" ni Isagani Cruz--Pinakamahusay na aklat ng kritisismo na aking nabasa; magaan ang wika, matalas ang mga argumento, malawak ang binasa ng kritiko, at maka-Filipino at makasining ang gabay niya sa pagsusuri. Malaking ambag niya ang kritisismo sa kritisismo ng bansa. Matalas, gayong nakakatawa, ang mga pahayag niya na "hinihika" ang wika ng kritisismo sa bansa at "masahol pa sa salimpusa" ang mga Filipino pagdating sa kritisismo sa daigdig.
11. "Maiden of Many Nations" ni Hazel Wrigglesworth--koleksiyon ng mahigit 20 na kuwento sa Pilipinas na may Star Maiden motif: ninakaw ng isang lalaking mangangaso ang pakpak ng isa sa pitong diwatang bituin naliligo sa lawa sa mundo, inasawa niya ang diwata, nagkaroon ng mga anak, hanggang sa matuklasan ng babae ang kaniyang pakpak sa atip ng kanilang bahay at muli bumalik sa langit. Pinatutunayan ng aklat na magkakaiba man ang wika at kultura ang mga grupong etniko sa bansa, nagkakaroon ng isang kuwentong pamilya sa mga lipunan. Naalala ko rin dito ang kuwentong Irish ukol sa selkie.
12. "Maikling Kuwentong Tagalog" ni Teodoro Agoncillo--naglalaman ng matalinong introdukisyon ng antolohista ukol sa lagay at kasaysayan ng maikling kuwentong Tagalog mula sa panahon ni Rizal hanggang sa mga manunulat pang-magasin sa Liwayway. Gayong sinasabong "sinauna" ang panunuri ni Agoncillo, makakikita ang kaniyang malasakit para umunlad ang anyo nito: pagtuligsa sa labis sa panggagagad sa pamamaraang Kanluranin at sa pagkakahulog sa patibong ng komersiyal na panulat. Mainam na kuwento sa antolohiya ang: "Bahay na Bato," "Lupang Tinubuan", "Suyuan sa Tubigan" at ang "Uhaw ang Tigang na Lupa."

Mga huling nabasa (pagkaraan ng compre):
1. "Paghuhunos" ni Ellen Sicat--magaan ang wika, maluwag na pagtalakay sa danas at kamulatan ng isang maybahay-ina mula sa First Quarter Storm, panahon ng diktaduriya, at sa panunungkulan ni Cory. Nakakahumaling na lapatan ang nobela ng biograpikal na kritisismo o ng interteksto sa mga akda ni Rogelio Sicat at Luna Sicat. Inspirasyon din sa mga manunulat at estudyante ang panimulang sanaysay ng nobelista ukol sa kaniyang pagsisimulang magsulat matapos pumanaw ang kaniyang asawang nobelista rin.
2. "Harry Potter and the Half-Blood Prince" ni JK Rowling--pangatlo sa pinakagusto kong serye ng Harry Potter. Mabilis ang pagkukuwento kumpara sa ibang aklat na tila kuwento ng intramurals lamang. Nakatulong sa pagpapaunlad ng karakterisasyon ni Rowling ang mga bahagi ng back story ukol kay Tom Riddle na ulila hanggang sa maging Lord Voldemort. Nakakatawa rin ang mga kuwento ng ligawan, halikan, at kung ano-ano pang romansang kabataan sa Hogwarts. Ayokong isiping patay na ang namatay sa nobela. May mga pahiwatig kasing mabubuhay pa ito sa ikapito at huling aklat.
3. "Becoming Filipino" ni Nicanor Tiongson--magandang pagtalakay ukol sa pagkamalikhaing ng mga Filipino o ng mga katutubo sa mga impluwensiyang pangkultura ng Espanya sa panahon ng pananakop; matatalino ang mga halimbawa tulad ng kultura ng pagluluto, arkitektura ng simbahan, at ang pagsusulat o muling pagsusulat ng Pasyon.

Bagong Libro ni Totoro

2005-10-08T02:01:00.000+07:00

totoro's pick
Originally uploaded by Nasa Dulo ng Dila.

May bagong libro si Totoro! Para sa mga mahilig sa magagandang salita, sa magandang kuwento, sa makapigil-hiningang pakikipagsapalaran. Para sa mahilig sa pantasya at sa bisa ng salamangka. Para sa mga nawawala, nagwawala, at winawala ng mahusay na akda. Para sa mga bata at may pusong-bata. Kauna-unahang rekomendasyon ni Totoro ng mainam na panitikang-pambata: "Inkspell" ni Cornelia Funke, autor ng "Inkheart," "Dragon Rider" at "Thief Lord." Mahahanap sa inyong suking bookstore.

"Mepiya Bawa at Meraat Bawa" atbpang Kuwentong Manobo

2005-10-05T03:04:00.000+07:00

“Good Character and Bad Character:
The Manobo Storytelling Audience as Society’s Jurors”
ni Hazel J. Wrigglesworth
mula sa mga kuwento ni Pengenda Mengsenggilid
Manila: Linguistic Society of the Philippines (1993)
238 pp.

Kapag yumao ang isang walian o tala’ulahingan, para na rin daw nasunog ang isang aklatan. Ito ang dahilan kaya maraming folklorista ang narahuyo sa pagtitipon ng mga kuwentong-bayan, bago pa man bawian ng buhay ang mga raconteuse tulad ni Pengenda Mengsenggilid. Mas ideyal sana, bukod sa pagtitipon, ay maipasa ng makatang-bayan ang kaniyang sining sa susunod na henerasyon ng kanilang lugar. Isang patunay sa aklat na ito na tinipon at isinalin ni Hazel Wrigglesworth. Itinuon ng iskolar ang tagumpay ni Mengsenggilid bilang regenerative force, o ang paglikha at pagpapatibay ng mga elemento ng halagahan para mapanatili ang buhay ng isang lipunan. Kasama na rito ang pagpili niya ng mga salaysay na may mahalagang tugkulin sa pagpapalaganap ng halagahan (values) at layon sa ng mga Manobo. Nasa panimula ng aklat ang mga simula kung bakit naging raconteuse ng informant: mga paglalakbay niya, pagiging kabilang sa mataas na uri sa kanilang lugar, at ang pagtuturo ng kaniyang tiyahin na isa ring tagapagsalaysay. Pangunahing layuning pang-estetika sa pagsasalaysay ang “dalhin ang nakikinig sa pinangyayarihan ng salaysay” (p. 11) na kung naging matagumpay ay makakukuha ng magandang puna mula sa makikinig na “tila bagang nakikita ko itong nangyayari.” Kung gayon, magkaakibat sa salaysayang Manobo ang makuha ang interes at tuon ng tagapakinig batay sa mga elemento ng aliw at ang pagtibayin ang kanilang mga halagahang pangkultura (betasan o kaugalian, adat o paggalang).

Mahalagang ideya ng aklat na ito ang gampanin ng tagapakinig upang ipagpatuloy ng raconteuse ang sining niya (untug te etew) (p.14). Ang audience ang siyang umaantabay kung umuunlad ang banghay, binabantayan ang ugali ng mga tauhan, sinasabi ang nalilimutang detalye ng tagapagsalaysay, kinakausap at naglalarawan sa gagawin ng tauhan at ang ugali nito, nagpapakita ng galak sa mga mahihiwaga at kapana-panabik na eksena, tinutugaygayan ang moral ng salaysay, at sa huli’y nagbibigay ng reaksiyon sa pagitan ng pagkukuwento. Nailarawan ang ganitong tungkulin ng tagapakinig sa unang kuwentong-bayan sa koleksiyon—ang “Mepiya Bawa at Meraat Bawa” (Mepiya bilang mabait o mabuti at Meraat bilang masama); masusumpungan din ang kuwentong ito sa Tresury of Stories nina E. Arsenio Manuel at Gilda Cordero-Fernando na “Sweet and Sour Sisters.” Para sa akin, ito ang kauna-unahang paglalathala ng pagkukuwento na naisama pa ang komentaryo ng mga nakikinig.

Kapalit naman ng aktibong partisipasyon ng tagapakinig ang pagpapahusay ng mang-aawit sa kaniyang sining. Halimbawa, ang paggamit ng rhetorical questions tungo sa climax ng kuwento, ang paraphrasing ng storyteller sa mahahalagang bahagi o pag-uulit ng pangyayari para hindi makaligtaan ng nakikinig ang mahalagang bahagi ng salaysay, ang paglihis ng panauhan mula ikatlo tungo sa ikalawa para mapagningas ang imahinasyon ng nakikinig, ang paglalahok sa audience dahil kinakausap sila bilang kasama at kalahok sa kuwento. Isa pang magandang konseptong inihatid ng pakikipanayam sa makatang-bayan ay ang panlipunang silbi ng paggunita at pagkalimot. Para sa kaniya, tinatandaan lamang niya ang mga kuwentong may panlipunang nilalaman o ang may kabatiran sa kanilang komunidad. At ang walang nilalaman, pasensiya na sa gamit ng gasgas na pananalita, ay ibinabaon sa limot.

Ang mga Kuwento:
“Mepiya Bawa at Meraat Bawa”-kuwentong ng dalawang magkapatid. Laging binibiyayaan ang babaeng mabait at magalang. Samantala, lahat ng malas ay maigagawad sa mainggitin, mapag-isa, masungit, makasarili, at ganid na babae. Lagi siyang nagdadala ng malaking basket pero pag-uwi, iisang isda o isang saging lang ang laman. Isang eksena rito ang nakakatuwa. Nilapitan ng isdang pait si Mepiya Bawa. Sabi ng isda, “puwede bang hilahin ang iyong bulbol?” Dahil nga mabait ang bata, pumayag naman ito. Pero pagsubok lamang pala iyon. Sa halip, ang hinila ng isda ay ang buhok sa ulo ng babae. Humaba ito na tanda ng paggawad ng ganda sa dalaga. Ganito rin nangyari kay Meraat. Dahil likas na masungit, sabi niya, “Bakit mo hihilahin ang aking bulbol?” Hindi siya pumayag. At bilang kabayaran, hinila nga ng isdang pait ang kaniyang bulbol hanggang sa humaba ito.

“Si Meluagpeka” o “Wideback”-Si Meluagpeka ay isang kakaibang nilalang na kuba at may malaking uka (bilang sisidlan ng kaniyang ninanakaw) ang likod. Lagi niyang ninanakawan ng tinapa ang magkasamang sina Berengtinegewtigew at Berengkenitutkitut. Sa galit ng magkasamang sina B1 at B2, dahil tatlong beses silang ninanakawan at tatlong beses pinatay sa kiliti si B2, ininggit nila si Meluagpeka sa bagong gupit ng buhok ni B2. Nais rin ni Meluagpeka ng gayong gupit mula kay B1. Nilagyan ni B1 ng nagbabagang palakol ang likod ni Meluagpeka hanggang sa mamatay ito sa sunog.

“Child of a Hermit”-nasa anyo ng matalinong batang hinahamon ang talino at galing ng isang datu, gamit ang mga absurdong mga hamon at pamimilosopiya, ang kuwentong ito. Sa tulong ng tatlong mahihiwagang kagamitang musikal—kubing, pulendag, at kudyapi—natalo ng bata ang datu sa paligsahang hindi makatulog. Bilang kabayaran, itinanghal na datu ang bata.

“The Monkey and the Terigtig Bird”-dinakma ng unggoy ang ibong terigtig. At nang kakainin na ng una ang huli, humiling ang ibon na magsalita muna at gunitain ang maiiwan niya sa daigdig. Gamit ang talas ng isip, pinatawa niya ang unggoy sa kaniyang kuwento. Dahil malisyoso rin naman ang unggoy sa kuwento ng ibon, humalakhak ito. Nakamit ng ibon ang kaniyang kalayaan.

“Ermitanyo”-Naalala ko ang “Jack and the Beanstalk” sa kuwentong ito. Inampon ng mag-asawang higante ang ermitanyo dahil napagkamalan nila itong bata o sanggol. Dinala ang ermitanyo sa tahanan ng higante. Doon, natuklasan niya na may nakakulong na mga tao sa ilalim ng kusina. Nagpasya siyang sakyan ang hinala ng higante na sanggol siya. Umakto siya bilang bata. Nakita ng ermitanyo ang puyut na lalagyan ng buhay o hininga ng higante. Hiniling niya ito, sa pamamagitan ng pag-iyak. Itinakas niya ito at hinapas sa puno kaya nalagutan ng hininga ang mga higante. Sa wakas, napalaya ng ermitanyo ang mga bihag.

“Si Tulalang”-Masalamangkang kuwento kung paano napangasawa ni Tulalang ang anak ng araw. Dahil tradisyon sa mga Manobo ang pamamanhikan at paggalang sa magulang ng babae, nagplano ang tatlong pares ng bagong kasal na sadyain ang magulang ang kamag-anak ng babae sa kalangitan para humingi ng basbas at upang ipaalam ang pag-iisandibidb ng tao sa immortal. Ang mahiwaga rito ay ang pagsusuot nila ng akmang damit para harapin ang haring Araw, ang tangis ng amang Araw dahil hindi niya maharap nang husto ang mga anak dahil baka malusaw o masunog ito, ang kaharian o kawayanan sa langit, ang tiyahing Buwan, at ang pagpapahid ng langis sa mga mortal tulad ni Tulalang at ng mga immortal na galing lupa para mawala ang kanilang amoy na mabaho para sa mga diyos sa langit.

Agyu: Isang Ulaging Manobo

2005-10-03T02:38:00.000+07:00

“Ulahingan: An Epic of the Southern Philippines” ni Elena G. Maquiso
Dumaguete City: Silliman University Press (1977) pp. 1-143

“Agyu: Isang Ulaging Manobo” salin ni Patricia Melendrez-Cruz
Quezon City: Komite ng Kultura at Kabatiran ng ASEAN (1984) pp. 195-360

[Tala sa larawan: Ang langit na may pitong antas, buhat sa paniniwala ng mga Bukidnon Manobo. Nasa ituktok ang Kerenen, ang pinunong diwata. Likha ni Pennessencio "Nonoy" C. Estarte. Basahin ang artikulong "A Passion for Mindanao's Poetic Myths" ni Christine Godinez-Ortega sa http://www.inq7.net/lif/2004/apr/12/lif_3-1.htm]

Maituturing ko ang Agyu bilang pinakamaringal, masalimuot, at mainam na etnoepiko ng bansa. Binubuo ito ng dalawang bahagi: ang kepu’unpu’un at ang sengedurug. Ang una’y nasa anyong prosa o mantukaw. Pero sa teksto ni Melendrez-Cruz, nasa anyong tula ito. Ito’y ang pinaka-henesis ng mga Manobo; ukol sa paglikha at pagtakas ng kanilang lahi sa kalupitan ng mananakop na Amerikano at ang pagbubuwis ng mga Maguindanao, hanggang sa ang mga piling nilalang ay makasasakay sa sarimbar, magiging imortal, at tutungo sa lupang pangako ng Nalandangan/ Nelandangan. Samantala, ang sengedurug naman ang mga kuwento ukol sa buhay nina Agyu sa Nalandangan, kung ano ang istruktura, ang pagkakagawa, at pagtatanggol ng kuta sa mga lumulusob na mandirigmang may tatu (pintados ng Bisayas?).

Unang Bahagi: Kepu’unpu’un

Limang bersiyon ng kepu’unpu’un ang nabasa ko buhat sa dalawang aklat. Lahat ng mga salaysay ay may sumusunod na motifs: pag-igpaw nina Agyu sa kalupitan ng mananakop at ng mga Muslim na Maguindanao, pagtakas sa kahigpitan sa ipinapataw na buwis, pagtakas nila sa lupain dahil nasaksak ng kababayan nila ang datung Muslim, paglalakbay nila para hanapin ang kapayapaan, ang pagdurusa ni Mungan na nagsabi sa kanilang may biyaya mula sa mga diwata, ang pagharap nila sa mga pagsubok tulad ng higante at dambuhalang baboy, at ang pagsakay ng sarimbar (mahiwagang sasakyan na magdadala sa kanila sa langit para gawing imortal ang kanilang lahi). Sa pag-ulahing ng sengedurug, mahalaga ang bahagi ng andal (layon ng pagtitipon) at ang pamahra (imbokasyon sa mga diwata) kundi ito maisasagawa, magkakasakit ang walian at/o ang talaulahingan. Sinasabi ng mga kritiko at iskolar na kakaiba ang Agyu dahil “hindi babae ang pakay ng bayani kundi ang kapakanan ng kaniyang bayan.” Maaalala na babae ang pakay ng mga bayaning sina Kudaman, Humadapnon, at Lam-ang. Si Agyu, marami ring mga asawa at anak, pero pangunahin sa kanya ang pagtatanggol ng kanilang Nalandangan. Hindi mahalaga sa sengedurug kung paano siya nanligaw ng mga babae at kung paano siya nagkaroon ng mga lihim na anak.

Sa pagbabasa ng kepu’unpu’un, napansin ko ang mga sumusunod na detalye: May pangalan sa daigdig at pangalan sa langit ang tauhan. Marami ring pangalan ang Nalandangan at kadalasa’y mga pangalan ng papuri ito sa nasabing lugar; maging ang paliguan sa Nalandangan ay may pangalan. Lalo pang napagtibay, sa pagbabasa ko ng epikong ito, ang bisa ng nganga o mamaen bilang mahalagang bahagi ng naratibo at sa kultura sa loob ng teksto—nganga ang nagbibigay ng estado ng imortalidad ng mga tauhan. Maraming hiwaga sa kuwento ng kanilang paglikha: ang pinira-pirasong higante ay nagiging linta, may kasaysayan sa mga kakaibang hugis ng anyo ng lupa at laging pinapaalala ang paglikha sa mga ito (halimbawa: pula ang burol dahil ito ang katawan ng babaeng pinaslang ng higante, ang batang higante ay isinabit sa bangin, at ang babaeng buntis na ginawang bato). Mahalagang bahagi sa naratibo sina Bayvayan/Baybayin at si Mungan. Si Bayvayan ay anak ni Agyu na hindi muna sumama sa langit na may anim na antas. Naatasan siyang lumibot sa daigdig para maghanap ng mga sasanib sa kanilang lipi. Si Mungan naman, asawa ni Vanlak/Banlak, ay ketongin. Pinagpala ang babaeng ito dahil sa kaniyang sakit, gutom, at mga pagdurusa nang iwan siya ng asawa. Hindi siya sumama sa langit, nagpaiwan sa mundo para tulungan din ang mga bagong miyembro at aanib kay Agyu. Sinematiko ang paglalarawan sa ibang pangyayari. Naaalala ko ang pelikulang Hollywood sa “magdidilim ang paligid sa pagdating ng mga kaaway.”

Kapuri-puri rin ang paghabi ng imahinasyon sa epikong ito: Para sa mga diwata, mabaho ang mga tao at ang pagtatakip ng ilong at tanda na diwata ang nilalang. Ang pinunong diwata na si Kerenen ay nasa pinakataas na antas ng langit, sa ikapitong suson o antas. Kapag may natitira sa hatian, may kamag-anak na hindi nahahatian o nagtatago lamang sa talahiban. Ginagawang ibon, bato, at anyo ng lupa ang sinumang sumusuway sa kanilang lipi. Nang iniwang mag-isa si Mungan, hinataw niya ang tambol at pinuyat niya ang batang diwata sa langit. Sa awa ng diwata, ginantimpalaan siya ng nganga at naging diwata na rin. Ginintuan ang hitsura ng mga diwata. Nagniningning. Muling pinagtibay ng bahaging ito ang tendensiya sa epiko at panitikang-bayan na “pinagpapala ang mga pulubi.”

Mataas ang tingin ng mga Manobo sa kanilang lahi. Para sa kanila, sila’y pinagpala. Sila ay nasa gabay ng mga diwata. Nabasbasan sila ng kerenen. Sila rin ang lahing nailigtas sa dambuhalang baha. Sumakay sila sa mahiwagang vinta para takasan ang gunaw. May mga pag-aaral na inuuugnay ang epikong Agyu sa Bibliya, lalo na sa magkahawig na kasaysayan ng exodo at ang malaking baha.

Ikalawang Bahagi: Sengedurug

Ayon kay Maquiso, ang Ulahingan ay tulad ng punong kawayan. Ang unang bahagi na inilarawan ko ay itinuturing na ugat. Mahalagang malaman ito dahil sa mala-Bibliya nitong tungkulin ukol sa kasaysayan ng lahing Manobo. Samantala, nagsasanga-sanga naman ang ikalawang bahagi, ang sengedurug. Sa panguna kong basa, ito’y kuwento at kasaysayan nina Agyu matapos silang basbasan ng mga diwata at gawing imortal (at kapaw diwata na rin) at nang matagpuan na nila ang lupang pangako. Pero ang Nalandangan ay hindi paraisong ligtas sa kapahamakan. Walang maligayang wakas pagkatapos ng pag-akyat sa langit. Nariyan ang banta ng mga mandirigmang may tatu at ang mga kalabang sa bandang huli’y malalamang kamag-anak rin pala nila. (Tinalakay ni Isagani Cruz sa isa niyang sanaysay na katangian ng isang epikong Filipino na ang naglalabanang puwersa sa bandang huli, kapag libo-libo at yuta-yuta na ang namatay, ay lilitaw ang diwata para sabihing magkakamag-anak sila. Ganito ang nangyari sa sengedurug.)

Malaking bahagi ng sengedurug ay natuon sa detalyadong paglalarawan at pag-iisa-isa ng mga bahagi ng Nalandangan. Walang katarungan itong pagbubuod ko para ipakita ang yaman ng imahinasyon ng mga makatang katutubo. Pero susubukan ko pa ring ipakita sa pamamagitan ng mga halimbawa: humuhuni ang mga puno sa paligid ng Nalandangan, bantay ay mga unggoy at kilyawan, ligid ito ng mga ngipin at bungo ng kaaway, ang paliguan ay may mga plato sa ilalim para kung mahulog ang singsing ay madaling makukuha, yari sa tanso ang hagdanan. Ang mga kawayan ay mga lamang-lupa na isinumpa, sumisipol at humihiyaw at kapag pinansin ay magiging kawayan din ang tao. May kuweba pa ng ahas ; pero kung maganda ang pakay sa pagpunta sa Nalandangan ay hindi mapapahamak ang bisita. Naninindak lamang ang ahas sa mga datung duwag. Ang bakod ay yari sa mga matitigas na punong-kahoy na ibinigkis ng laway ng ulupong o sawa. May lilok na ita o agta na may kampilan. Nagsisilbi itong panakoy sa dadalaw sa bahay-tribo. Matataba ang haligi na hindi mayayakap kahit paligiran pa ng sampung katao. Ang atip at bubong ay yari sa buhok ni Alimugkat (isang sirena), ang palamuti ay buhat sa disenyo ng pakpak ng paru-paro at alibangbang. Matatapang na datu lamang ang maaaring makapasok sa Nalandangan. Marapat na huwag matakot sa mga tanod at dapat malagpasan ang mga pagsubok. Mainam din ang gamit ng eksaherasyon sa epiko. Halimbawa, masusukat ang laki ng bahay-tulugan sa tunog ng agong na hindi aabot sa kabilang panig.

Bahagi rin ng salamangka ng epikong ito ang pagbibigay ng maikling kasaysayan sa sandata at ang pagtukoy sa kapangyarihan ng sibat. Mangyari pa, ang singsing ni Agyu at maaaring utusan. Nagsasalita ito at nagsisilbing mensahero. May mahiwagang epekto muli ang nganga: pinaghihilom nito ang sugat ng mga mandirigma; pinatatanda rin nto ang mga bata para maging ganap na mandirigma at tanod sa Nalandangan. Dagdag pa sa salamangka ay ang pagkakaroon ni Agyu ng anak na may kakambal na kidlat (si Makagwas Dig Dagatun) at ang isang taong pagligid sa Nalandangan para alamin kung patay na ba ang lahat ng kaaway.

Katangi-tanging tauhan sa sengedurug si Matabagka. Kapatid na babae siya ni Agyu na nagbihis ng kasuotang panlalaki (ni Agyu) dahil ayaw lamang niyang tumagis tulad ng mga kasamang babae. Nais niyang maging mandirigmang “rumaragasang parang kidlat/ humahagibis na parang lintik, bituin ang siyang kawangis.” Napapansin ko na katangian yata ng epiko na kapag babae ang magiging mandirigma, nagsusuot at nagsasaanyo ito bilang isang lalaki (tulad na lamang ni Nagmalitong Yawa na nagpanggap na buyong para iligtas ang manliligaw na si Humadapnon). Nagkaroon din ng pangalang pang-mandirigma si Matabagka: Bongkatolan Haglawan, Momosan Laglagingan. Naisagawa ni Matabagka ang pakikidigma pero nakalag ang kaniyang pusod at pinagpahinga siya ni Agyu.

Dumating ang unang daluyong ng banyaga sa Nalandangan. Pumunta sila sa lupang pangako dahil “hindi masagana, hindi mayaman” ang lupaing kanilang pinanggalingan. Pero pinaslang at tinadtad ni Agyu si Pinagtibolos Lona. Pagkaraan, namatay din si Agyu at umakyat ang katawan sa gilid ng langit. Pero muli siyang binigyan ng hininga at ipinaliwanag na kaya siya namatay ay dahil pinaslang niya ang mga kamag-anak.

Pangalawang pagdating ng kaaway ay ang isang datu na nagkatawang-ahas. Nilamon nito ang mga kababayan ni Agyu at sinira ang Nalandangan. Samantala, nakita ni Agyu si Sawalan, isang maharlikang babae, na nagbigay sa kaniya ng lasong nganga. Namatay si Agyu at pinugot ni Sawalan ang ulo ni Agyu.

Pero hindi pa nawawalan ng pag-asa ang buhay ng bayani. Sa ibang dako, may isang batang may katangian ng araw. Siya’y si Anilaw Mayun Anlaw o Nuti Manlag Diwata, isang di-kilalang anak ni Agyu. Naging palatanong ito sa ina ukol sa mga kagamitang pandigma sa kanilang tahanan. May pangitain ang kaniyang pagtangis: napahamak ang kaniyang amang si Agyu sa kamay ni Sawalan. Aniya, “Ano’ng pangalan niyong/ sa dingding ay nakasandig/ ano’ng tawag sa mga iyon/ sa tabiki’y nakasabit?” (p. 328, taludtod 4486-4489). Pero tumutol ang ina sa pag-uusisa ng anak niya. Aniya, “Huminto ka sa pag-uusisa/ Di kita sasagutin/ pagkat kitang-kita ko/ Manipis pa ang buhok mo/ pagkat kitang-kita ko/ maikli pa’t malambot” (p. 329, taludtod 4494-4490). Ngunit hindi tumigil sa pagtatanong ang bata. Hindi siya pumayag na ituring siyang musmos at mangmang ng ina. Hanggang sa ipakilala ng ina sa anak ang mga sandatang nakabitin sa dingding at ang pangalan ng kaniyang ama. Ipinamana ng ina sa anak ang gamit ng ama. Pinagsuot siya ng akmang damit at binigyan pa ng kalasag na lumilipad para dalhin ito ang bata sa Nalandangan. “Isuot mo ang galang-galangan/ Isaklob mo ang baklaw/ iyan ang iyong tagapagtanggol/ sa pagtalunton sa baybayin/ Iyan ang tagapagsanggalang/ sa pagtunton sa pasigan/ sakaling makatagpo mo/ sakaling makaharap mo/ isang taong malupit/ ang isang mabagsik. Ibihis mo rin ito/ isuot mo rin ito/ ang baro na pasadya/ baro na bagong gawa/ mula sa hinabing buhok/ buhat sa nilalang buhok/ di malalagos ang bangkaw/ di tatagos ang sibat/ gayundin ang punyal/ saka rin ang balaraw./ Kalasag iyong hawakan/ panalag iyong tangnan/ gayundin ang bangkaw/ saka rin ang sibat.” (p. 332, taludtod 4640-4664). Sa huli’y natagpuan ni Minayun (palayaw ng bata) ang isang bangkay na sinagip ng mga buwaya, bago pa man ito lumubog sa pusod ng laot. Inilabas ng bata ang mamaen (nganga) at muling nabuhay ang bangkay. Sinabi niya sa nabuhay ang layon ng paglalakbay at nagpagtanto nilang sila’y mag-ama. Pero hindi pa natapos ang kadakilaan ni Minayun. Nagsaanyong-buwaya siya para kunin sa mga kalaban ang gamit-pandigma ng ama. Hinarap din niyang mag-isa ang mga mandirigma ng kalaban, at dahil suot niya ang mahiwagang damit, hindi siya natalo sa laban. Samantala, nakawala naman ang mga taga-Nalandangan buhat sa pagkakapiit. Muli nilang sinuot ang mga damit pandigma at lumahok sa digmaan, hanggang sa naging ligtas muli ang Nalandangan. Nanumbalik ang kapayapaan. Umakyat sa tuktok ng bundok si Agyu at doon ipinasyang magtayo ng bagong bahay o abat. Samantala, si Minayun naman ay hindi sumama sa kaniyang ama sa Nalandangan. Bumalik siya sa kaniyang ina. At isa na siyang binata.

"Barefoot in Fire: A World War II Childhood"

2005-09-23T21:40:00.000+07:00

ni Barbara-Ann Gamboa Lewis
Pictures by Barbara Pollak
2005 Manila: Tahanan Books for Young Readers
208 pages

Matagal na akong hindi nakakabasa ng panitikang pambata, simula nang dinisiplina ko ang sarili para maghanda sa aking compre. May ginagawa akong papel tungkol sa pagsusulat ng kuwentong pambata, para sa isang pambansang kumperensiya nang mabighani akong basahin ang isang aklat na nabili ko sa Bookfair. Orihinal itong nalathala sa US, pero muling nilathala ng Tahanan. Mabuti na lang at lalong napalapit sa mambabasang Pilipino. Sa mga aklat pambatang tumatalakay sa ikalawang digmaang pandaigdig, ang "The Secret" ni Lin Acacio Flores pa lamang lubos kong hinangaan. Ang iba'y nagkulang sa detalye, sinseridad, at pananaliksik. Nagkataong ang mga akda ni Tita Lin Flores at ni Barbara-Ann Gamboa Lewis ay hinugot sa kanilang karanasan bilang mga batang nakasaksi sa digmaan. Ayaw ko namang sabihing ang mga mahuhusay na akda lamang ukol sa digma ay yaong nakaranas nito. Hindi naman awtentisidad ang habol sa pagbabasa. Pero, may malaking maitutulong sa sariling danas para maging kaiga-igayang basahin ang isang kuwentong historikal.

Hindi "Diary of Anne Frank" ang "Barefoot in Fire." Ibig sabihin, walang gaanong malalagim na pangyayari sa talambuhay ni Lewis; walang panggagahasa, walang grapikong larawan ng pagdurusa, walang masaker. Gayunpaman, ramdam sa kaniyang prosa ang pagkakait sa bata ng kaniyang pagkabata dulot ng digmaan--ang karapatang maglaro, magsaya, mag-aral, magkaroon ng sapat na serbisyo mula sa pamahalaan. Ang pinakamagandang sangkap ng aklat na ito ay ang paraan ng batang si Barbara na lagpasan ang hamon sa kanilang buhay.

Naipahayag niya ang mga mga problema at pagtugon dito sa paraang nakakatuwa. Kung sakaling may kabigatan ang pangyayari, hindi nagiging sentimental ang atake ng may-akda. Magaan ang pagkakasulat ng talambuhay at may pakiwari akong kinukuwentuhan ako ng sarili kong lola. Katangi-tangi rin ang aklat na ito dahil nahuli at nadakma ng manunulat ang mga pangyayari sa punto-de-bista ng isang bata. Kaytalas ng kaniyang gunita at nadetalye pa niya ang maririkit na yugto ng kaniyang kamusmusan. Maihahambing ko ang aklat na ito sa mga libro ng talambuhay ni Tomie dePaola ukol sa kaniyang pagkabata.

Ilan sa mga magagandang eksena, na nagpatingkad sa persona o tagapagsalaysay na bata, ay ang pagpili ng tauhan ng sariling pangalan, pagkakaroon ng alagang manok at pato, ang paglikas sa Maynila at ang pagtataka kung bakit umaangkas ang mga tao sa kanilang auto, ang paggamit niya ng sako bilang bag, pagbabantay ng bata ng sinampay, ang pagharang niya sa magnanakaw, paglalaro ng posporo, pagtugtog ng biyulin sa isang sundalong Hapon, pagtatapon niya ng alak ng ama, ang pagpila sa rasyon ng bigas at sardinas, ang pakikipagkaibigan sa sundalong Amerikano, ang paghingi ng sigarilyo at tsokolate, ang pagkakatakam sa cherry pie, pag-iimbento niya ng eroplano at pagkahumaling dito, ang bayani niyang gerilya, at ang pagbabakasyon matapos alagaan ang maysakit na ina.

Mainam na ipabasa ang ganitong uri ng aklat sa mga estudyante ng kasaysayan sa elementary at maging sa high school. Mas nagiging makatao at tao ang pagbabasa sa kasaysayan. Mas magiging makulay ang paglingon sa nakalipas. Kung lahat ganito ang paraan ng pagkakasulat ng mga textbook, marahil, maraming mag-aaral ang hindi aantukin sa klase. Sana'y magkaroon pa ng maraming aklat na tulad nito.

Huling Napanood:

"March of the Penguins"-Isang dokumentaryo ukol sa mga emperor penguins sa south pole. Sa hitsura, aakalaing isa itong produksiyon ng Discovery o National Geographic. Pero higit pa ito sa pagpapaliwanag sa buhay, reproduksiyon, asal, ata kapaligiran ng mga penguins. Mala-epiko ang kanilang kuwento para mabuhay at magbigay-buhay. Mula sa kanilang mating sa breeding ground, reversal ng sex roles, paghahanap ng pagkain, paglilimlim ng itlog, at ang pagsiyap ng inakay ay mapupulutan ng ideya ukol sa pagpapanatili ng buhay. Tulad ng dokumentaryong "Winged Migration", may mga eksena ditong sumasakal ng puso--ang aksidenteng pagkakahulog ng itlog sa niyebe, ang pagkakamatay ng inakay sa ginaw at gutom, ang mandaragit na seagull, at ang kamatayan ng magulang. Mahusay na testamento ang pelikula ukol sa pagpapatuloy ng buhay, anuman ang sitwasyon at pagkakataon.

"Dark Water"-Sa paglikha ng mood, mas mainam pa rin ang orihinal na bersiyong Hapones. Gayunpaman, mas naging malinaw ang kuwento ng bersiyong Hollywood. Ang kapuri-puri sa pelikulang ito ay ang pagkakanlong ng isang mensahe sa isang genre ng pelikula. Kapuri-puri rin ang pagkukuwento na hindi nambibigla, gumagamit ng labis na tunog, o gumagamit ng mga halimaw at engkanto. Sa halip, masining na ginamit ang katahimikan, ang mga espasyo, ang kalungkutan ng mga tauhan, ang pagkalula, ang mga phobia para likhain ang pelikula. Interesado tuloy akong mabasa kung paano ito isinulat bilang isang nobela.

"Hinilawod: Adventures of Humadapnon"

2005-09-22T20:14:00.000+07:00

Inawit ni Hugan-an
Ni-rekord at isinalin ni F. Landa Jocano
2000 Quezon City: PUNLAD Research House Inc.

Ang Hinilawod ay literal na nangangahulugang “tales from the mouth of the Halawod River” (Jocano 2000: 3) ay nirekord 50 taon na ang nakalipas. Isang bahagi lamang ito sa narekord na epiko na sinasabing isa sa pinakamahabang epiko sa Sulod, “mga grupo ng tao sa kabundukan ng Gitnang Panay” (1). Dagdag pa ni Jocano, hindi lamang ito isang piyesang pampanitikan kundi ibahagi ng ritwal pangrelihiyon ng mga Sulod. Kapansin-pansin sa pagbabasa ng teksto ang mga bahaging nagtataglay ng mga sagrado at bahagi ng kanilang ritwal sa panggagamot.

Binubuo ito ng 8340 na taludtod na may apat na episodyo o sugidanon: (1) pangayaw o paglalakbay, (2) tarangban o yungib, (3) bihag, at (4) pagbawi o muling pagkabuhay.

Nakatutulog si Buyong Humadapnon sa kaniyang duyan nang nagpakita sa kaniyang panaginip sina Taghuy at Duwindi, ang mga kaibigan niyang espirito. Sinabi ng dalawa na marapat nang hanapin ng datu ang kaniyang babaeng mapapangasawa, na kapantay niya ng uri. Ibig sabihin, anak-maharlika rin, may kapangyarihan, bulawan ang buhok, may alam sa panggagamot. Ang babae’y si Nagmalitong Yawa, anak nina Buyong Labaw Donggon at Uwa Matan-ayon.

Humiling si Humadapnon ng permiso sa magulang na maglakbay para hanapin ang kaniyang mapapangasawa. Sa tulong ng mag-anak, pinagsama-sama nila ang kanilang mga dugo mula sa daliri at nakalikha sila ng isang datung kapamilya na si Buyong Dumalapdap. Si Dumalapdap ang makakasama ni Humadapnon sa kaniyang adbentura, sakay ng ginintuang biday o barangay na pamana pa ng magulang sa binata.

Bilang preparasyon sa paglalakbay, dumaan muna si Buyong Dumalapdap sa pagsasanay. Anim ulit siyang sinibat ng kapatid at namatay. Muli naman siyang binibuhay hanggang sa sumapit ang ikapitong pagsibat at nakayanan ni Dumalapdap ang iwasan ang rumaragasang patalim na kasimbilis ng kidlat.

Sumulong na ang ginintuang biday ni Humadapnon. May ritwal muna bago ito isulong sa dagat: pinausukan ng kamanyang at dinasalan para sa maayos na paglalakbay. Pinaalalahanan ang binata ng kaniyang magulang na mag-ingat sa engkantadong isla ng Tarangban. May puwersa itong bumubura sa konsepto ng pinagmulan. Hindi naman natinag si Humadapnon. Hanggang sa narating nila ito at kaniyang narinig ang paanyaya ng yuta-yutang binukot. Napakaganda ng mga tinig. At nahalina ang binata. Pinigil naman siya ni Dumalapdap at laging pinapaalala na marapat nilang puntahan.

Ang Tarangban ay isla ng mga binukot (well-kept maidens). Sa una, ayaw pagbigyan ni Humadapnon ang paanyaya ngunit nang lumitaw ang pinakabunso, pinakabatang binukot na si Malubay Hanginon, naakit ang binata at umibis ng kaniyang sinasakyan. Tinanggap niya ang inaalok na nganga ng binukot. Doo’y siya’y nakapagtalik sa yuta-yutang mga dalaga. Itinuring ng binata na kalaro at laruan lamang ang mga binukot. Inabot ng pitong taon ang pakikipagtalik niya ang mga binukot sa isla.

Nang natauhan si Humadapnon at nagtangkang umalis, nagsara ang yungib ng Tarangban. Naging bihag ang binata. Nagluksa naman si Dumalapdap sa kapalaran ng nilang magkapatid. Hindi sila nagtagumpay sa paghahanap ng tamang binibini at sa pagpapatnubay sa isa’t isa sa tama.

Bumalik sa kanilang tahanan si Dumalapdap. Ipinaalam niya ito sa kaniyang magulang. Nangako naman ang magulang na gagawin ang makakaya. Hindi nagtagumpay ang mag-anak. Nangako sila ng pabuyang kayamanan (para sa lalaking tagapagligtas) at kasal (para sa babae). Hindi nagtagumpay ang kalalakihan, gayundin ang mga dalagang babaylan. Nanangis sa harap ng Tarangban si Dumalapdap hanggang sa makaisip ang kaniyang mga kaibigang espiritong sina Duwindi, Taghuy, at Hangin na pakiusapan ang binibining talaga naman nilang pakay sa paglalakbay. Mangyari, siya lamang ang maaaring makapagligtas sa nakulong na binata dahil magkasinlakas sila. Sa paanyaya, pang-uudyok, at pananakot ng mga espirito, napapayag na rin si Nagmalitong Yawa. Una, sinabi nilang kapatid ang nakulong. Ngunit ipinagtapat nilang iyon ang binatang ang diwata ang pakay. Nagbalatkayo si Nagmalitong Yawa bilang lalaki (buyong, datu). Ang hindi lamang siya maitago ay ang kaniyang matamis na amoy ng isang binukot. Pagdating nila sa Tarangban, naakit muli ang mga binukot. Binuksan nila ang Tarangban sa galak na makakitang muli ng makisig na binata.

Bilang nagbabalat-kayong lalaki, nagsa-mandirigma si Buyong Sunmasakay. Pinaslang niyang lahat ng mga binukot sa isla, maging ang pinakapinunong si Lubay Hanginon ay kaniyang sinaksak. Tumambad naman si Humadapnon na naengkanto. Wala na ito sa kaniyang sarili. Sa tulong ni Buyong Sunmasakay at ng mga kaibigang espirito, ibinalik nila ang buhay (tubig buhat sa ikapitong antas ng langit) at katinuan ng nabihag na bayani. Hindi naman nagpakilala si Nagmalitong Yawa bilang tagapagligtas ng lalaki.

Sa pagbabasa ng epikong ito, muli kong napatunayan sa sarili na nagsisilbing panlipunang dokumento ito. Nagtataglay ito ng mga proseso sa panggagamot, proteksiyon sa malas, dasal sa mga espirito, at mga kaalamang-bayan tulad ng halamang-gamot at pamahiin ng kanilang pamayanan. Sisidlan din ang epiko ng kanilang mga salita. Nagmimistula itong diksiyonaryo at nagpapakita ng yaman ng kanilang bokabularyo at imahinasyon. Halimbawa, may iba’t ibang termino para sa katulong, datu, kalasag, biday. May enumerasyon din sila ng mga diwata, at ang family tree ng mga pangunahing tauhan sa epiko, na inuulit-ulit. May tiyak na ngalan ang mga kagamitan tulad ng agong, baul, at sibat, at ang kanilang mga dalong-dalong (spirit friends). Katangian din ng epikong ito ang paglalarawan ng kasuotan ng mandirigma, ang pagsasalaysay ng proseso ng ritwal-sayaw, at ang mga paghahanda para sa paglalakbay at pakikidigma.

Tulad ng iba pang panitikang-bayan sa anyong prosa, nasa naratibo ng pagkamalay o coming-of-age ang teksto. Ipinapakita rito ang pagkagulang ng isang bayani (Humadapnon) sa paghahanap ng mapapangasawa at ang adbentura sa bagong yugto ng buhay. Malinaw rin ang moral sa epiko: makinig sa payo ng magulang, huwag lilihis ng landas, at huwag magpapaakit sa tukso dahil ito ang magiging sanhi ng kabiguan.

Sa Bayan ng mga Boksingero: Si Manny, Si FPJ at ang Cinderella Man

2005-09-18T00:17:00.000+07:00

Ilang raw matapos ang pagwawagi ni Manny Pacquiao, pinanood ko ang “Cinderella Man.” Mainam naman ang pagganap ng mga artista at malinis ang pelikula, gayong masasabi kong wala itong hatid na bago. “Mahalaga ba ang maging bago?” itatanong siguro ng ilan. Hahaba ang usapan at malalayo tayo sa kuwento. Sa huli’y masasabi kong old-fashioned ang pelikula at nasa hulma ito ng mga pelikulang “Champ” at “Rocky” (moda ng nanlulupaypay-na-pero-hindi-pa-rin susuko).

Ngunit may hatid na ligaya ang panonood nito, tulad ng pagbabasa ng fairy tale, dahil sa huli’y naparurusahan ang masama at nagagantimpalaan ang mabuti. Nagbibigay ito ng pag-asa dahil nakagaganti ang inaaapi, nagiging bayani ang maliit. Isang spoiler: kuwentong Cinderella ang “Cinderella Man.” Dahil dito, nagkakaroon ng halaga ang mga hulma, ang mga pormula sa kuwento tungo sa pagpapakalma ng ating nababagabag na damdamin. Lalo na sa mga panahon ng ligalig.

Isang biyaya ang pagwawagi ni Manny sa gitna ng pagbasura sa impeachment, sa tumataas na presyo ng bilihin, sa panlulumo ng mga Pilipino sa kanilang abang kalagayan. Biyaya dahil mula sa kahirapan, sigurado na ang kaniyang maalwang kinabukasan. Nakita ko sa telebisyon, may maayos na silang mga tahanan at may naipundar nang mga sasakyan. Kinatawan ni Manny ang pangarap ng bawat Pilipino. Nakita ng karamihan sa mga Pilipino ang kanilang sarili at ang kanilang lahi sa isang boksingero—maaari kang malupig at matalo, pero sa pagsisikap, lalaban kang muli at babangon. Sa isang banda, ang laban at pagkapanalo ni Manny, ay magsisilbing inspirasyon sa mga Pilipino. Ang buhay sa boxing ay isang malaking talinghaga ng buhay ng mga Pilipino. Kaya nga ang mga boksingero at boksingero-sa-telon ay nagiging bayani sa aking bansa.

Nagunita ko:

...Ang ingay at ang wala sa sariling paggalaw ng aking ama habang nanunuood siya ng boxing sa telebisyon. Suntok sa hangin, pagtigas ng kamao, at ang pagpapakawala ng hiyaw. Tila siya coach sa labang iyon.

...Ang aking pagkabata, kasama ng aking pinsan, na nagprapraktis sumuntok sa puno ng saging. Ang mga payo na huwag maunang sumuntok. Kapag nasuntok (below the belt), suntukin nang suntukin ang kalaban.

...Ang pelikula ni FPJ. (Tila laro ng kapalaran ang kaniyang programa sa telebisyon noon na FPJ sa GMA.) Nakikisimpatya ako kay Fernando Poe Jr. na hindi sumusuko sa suntukan gayong hinag-hina na siya sa bugbog. Lagi’y hinihintay ko ang mala-Popeye na transpormasyon: magiging malakas muli siya sa gitna ng laban at ipamamalas niya ang sunod-sunod na suntok sa sikmura ng kalaban. Modernong bayani siya ng epiko. At hindi siya mamamatay. Babangon siya at muli haharapin ang hamon.

...Humihinto ang mga sandali ng aking kababayan kapag may tagisan ng suntukan. May laban nga si Pacquiao na nagpaantala sa mga kamay ng kriminal. Nakatutok ang karamihan sa laban ni Onyok sa Atlanta Olympics. Nakatunghay ang aking mga kababayan para bantayan kung ang sariling bayani ay dinaraya. Kaya nga matatandaang noong natalo si Onyok, galit na galit ang mga Pilipino at sinasabing “nadaya tayo” o “ninakawan tayo ng medalya.”

...Hindi ititigil ang laban pabor sa impeachment ng Pangulo. Habang “buhay” ang gunita kay FPJ, tuloy ang pakikibaka.

...Bagong bayani si Manny. Bayani siya ng panahong ito para sa mga Pilipinong nanggigipuspos. “Mga pagsubok lamang iyan/ Huwag mong itigil ang laban,” kanta nga ni Kitchie Nadal, isang revival, bilang pampatibay-loob kay Manny at sa lipunan. Sabi pa sa karatula sa lansangan, “Manny, bayani ka.” At nakabalandra ang watawat ng bansa sa karatula.

...Pinag-aagawan na ang pagkabayani ni Manny. Bayani siya ng masa. Pero bayani rin siya ng administrasyon. Inaagaw ang bisa ng kaniyang tagumpay. Bayani siya para “mapatahimik” ang bansa sa gitna ng sigalot. Dati’y ginamit siyang endorser laban sa droga at krimen. Ngayo’y taga-endorso at tagahatid ng konsolasyon sa mga dinaya at nadaya sa dakilang pagsasaliksik ng katotohanan.

Nabahiran na nga ng hiwaga ang bansa. Nagsasalikop ang fairy tale, kasaysayan, kasalukuyan, at epiko sa iisang pagkakataon. Ang tunggalian ng boksingero ay pakikitunggali ng lipunan sa mga yugto ng kasaysayan. Agimat sa naglulupasay na mithiin ang bawat mistikal na suntok. Ang bansa at ang boksingero ay nagiging isa. Pambansang trahedya ang pagkatalo at pandaraya, ngunit nagiging alamat ang isang pagbangon.

"America is in the Heart": Talambuhay sa Anyo ng Nobela

2005-09-17T23:51:00.000+07:00

Sinabi ko noon, naka-quota na ako sa mga libro at pelikulang pumapaksa sa racism, hate crimes, white supremacy, at discrimination dala ng kulay ng balat. Sa mga aklat pambata, tinalakay na ito ng “Number the Stars,” “Esperanza Rising,” “Monster,” “A Step from Heaven,” “Kira-kira,” “Milkweed,” “Letters from Rifka.” Sa mga pelikulang napanuod ko, tinalakay ang magkakasalikop na paksa ng racism, digma, at karahasan sa “American History X,” “Anne Frank,” “In America,” “Life is Beautiful,” “Angela’s Ashes,” “Schindler’s List,” “Monster’s Ball,” “Far from Heaven,” “The Color Purple,” “Pianist,” “Devil’s Arithmetic,” “Snow Falling on Cedars,” “Lesson Before Dying,” at siyempre, ang “To Kill a Mockingbird.” Gayong unibersal ang himig ng mga aklat at pelikula, naiuugnay ko pa nga sa tradisyong pampanitikan ng Pilipinas ukol sa kolonyalismo at piyudalismo, pumapasok sa aking isipan na napakabanyaga ng punto-de-bista—kailangang itindig ang dignidad ng mga Hudyo, dapat ipagmalaki ang lahing Afrikano, dapat tutulan ang karahasan dala ng relihiyon, may pag-asa pa sa mga Latinong naging magsasaka lamang. Wala namang masama sa ganitong mga naratibo, pero naiisip kong sana’y makatagpo ako ng aklat na tinatalakay ito nang may Pilipinong sensibilidad.

Laking pasasalamat ko nang nabasa ko ang “America is in The Heart” ni Carlos Bulosan. Sa aklat na ito, mas naging realistiko ang mga aklat at pelikulang natunghayan ko. Hindi na hindi ako naapektuhan ng mga nakaraang teksto, ngunit, nagsa-patotoo ang akda ni Bulosan ang mga popular na paksaing may kabuluhan at panlipunang kabatiran sa Estados Unidos. Mas naging totoo ang kasaysayang tiningnan ko dati bilang “banyagang kasaysayan” lamang. Nag-ambag din si Bulosan ng tinig sa ganitong naratibo sa Amerika at sa daigdig; nakapaggiit ng kasaysayang hindi nailalahok sa kinamihasnang aklat ng kasaysayan.

Bunga na ring madalas akong makabasa ng ganitong naratibo, naging madali at mabilis sa akin ang pagbabasa ng teksto. Dagdag pa rito ang magaan na estilo ni Bulosan sa kaniyang paggunita. Kapuri-puri ang talas ng kaniyang gunita at ang pagbabalangkas niya ng mga alaala. Natatandaan pa niya ang mga makabuluhang dialogo sa iba’t iabng personahe at ang maiigting na pangyayari sa kaniyang buhay. Pinagtiyap na talambuhay at nobela ang aklat. Muli, kapuri-puri ito dahil hindi nagpakahon ang manunulat sa kumbensiyon ng alinmang anyo, lalo pa sa kaniyang panahon. Hitik ang kaniyang aklat sa mga aralin ukol sa: karapatan ng mga Pilipino sa pagkamamamayan (citizenship) sa Amerika, proteksiyon sa karahasan ng mga puti, pagkakaisa ng mga manggagawa laban sa pasismo, pagkapantay-pantay ng mga mamamayan anumang lahi at uri nagmula, karapatan sa pagtatayo ng mga manggagawa ng unyon at pagpupulong, karapatang magsama ang puti at iba pang lahi, kalayaan laban sa diskriminasyon. Hindi naman lumalabas na lantarang propaganda ang aklat. Dahil sa masining na pagsasalaysay ni Bulosan sa kaniyang buhay, hindi naging tahasan, gayong batid kong layon rin niya ito, ang magsilbing giya at aral ang aklat sa susunod na henerasyon ng mga Pilipino sa Estados Unidos.

Hindi ko hinayaan ang sarili na magtala habang nagbabasa. Wala akong kuwadernong kaharap. Mahirap ibuod ang aklat. Paano mo nga naman maibubuod ang isang buhay na hitik na hitik at makabuluhan? Naisip ko rin, ito kaya ang batayan para maging karapat-dapat ang isang taong magsulat ng sariling tala ng buhay?

Hindi pa rin mawala sa aking isipan ang ilang mga pangyayaring sa buhay ni Allos: ang matandang mahirap na inilublob ang kaniyang kamay sa banga ng bagoong, ang matapobreng babae na sinipa ang paninda ng kaniyang ina at ang paghingi pa ng tawad ng huli, ang ritwal pagkaraan ng kasal na nararapat magpakita ng senyal kung birhen ang napangasawa, ang tuwa ni Carlos nang malaman niyang nakapagsusulat siya sa Ingles, ang pakikipagkaibigan niya sa isang puti na nagputa para siya mabigyan ng bagong pagkakataon, ang desperasyon ng mga Pilipino at Mehikano sa bulok na siyudad, ang pagbabasa niya habang nakaratay dulot ng tuberkulosis, ang pagkakalathala ng kaniyang unang aklat ng mga tula, at ang pagiging edukador sa kapwa manggagawa at magsasaka.

Karapat-dapat itong basahin. Isang kontribusyon, marahil, ng aklat ay hindi pagkakatapilok nito sa bitag na “paraiso,” “sanktuwaryo” at “lupain ng pangako” ang Estados Unidos. Totoo, tumakas si Carlos sa Pilipinas sa akala niyang may pangako ang Amerika. Kabaligtaran ng karamihan ang naratibo niya: may mga panlipunang kanser din dito na nangangailangan ng kritikal na isipan at radikal na pagkilos. Hindi ako naniniwala sa isang puna na “luma” na ang aklat na ito at hindi na dapat isama sa listahan ng mga importanteng teksto. Dahil kung magkagayon, para na ring isinantabi ang mga tala sa kasaysayan, o para na ring isinawalambahala ang tinig ng isang Pilipinong naglalayong gawing tunay na demokratiko, malaya, masagana, at payapa ang bagong lupain ng pangako.

"Silang Nagigising sa Madaling-Araw"

2005-09-13T01:51:00.000+07:00

“Silang Nagigising sa Madaling-Araw”
ni Constante C. Casabar
Salin sa Filipino ni Reynaldo Duque
Quezon City: Ateneo de Manila University Press
281 pp. (tekstong Filipino lamang)

Tulad ng tauhang si Victor sa “Tundo Man May Langit Din,” matalino at kritikal na mag-aaral si Salvador sa nobelang Iloko ni Casabar. Napapansin kong paboritong paksain ng mga nobelista ang matalas na kabataang lalaki na nahaharap sa mga panlipunang pagsubok. Itinatayo pa lamang ang planta (pagawaan ng tela), mariin na itong tinututulan ni Salvador. Aniya, matatali lamang ang mga anak-pawis sa plantang ito. Tingin niya’y halimaw ito, sa halip na makatulong sa kanilang bayang Guilang. Nagkataong naaksidente ang kaniyang lolo. Wala silang pambayad sa doktor, kaya napilitang mangutang kay Apo Julian Manoto. Bilang kabayaran, marapat na magtrabaho si Salvador sa planta. Tiim-bagang na tinanggap ng kabataan ang kapalarang ito, gayong batid niya ang pandaraya sa kaniya ng mayamang nagpautang.

Dahil may kritikal na mata ang bida, napapansin niya ang katiwaliang moral at panlipunan sa kaniyang bayan—ang di matapos-tapos na rehabilitasyon ng bayan dulot ng digma, ang karumhan ng paligid dulot ng mga hayop, ang mga pangako ng alkalde na hindi natutupad, ang korupsiyon ng mga alagad ng munisipyo sa mga manininda, ang laganap na kriminalidad, ang mga insidente ng nakawan ng alagang hayop, ang mga pagpatay sa gabi, at ang kabataan ng Sabangan bilang “alipin ng dagat.”

May bagong iniaalay ang nobelang ito sa mga mambabasa, Una, tinalakay nito ang aspeto ng lipunan sa tabing-dagat, na hindi gaanong tinatalakay sa panitikang Filipino. Pangalawa, gayong nasa tradisyon ang nobelang ito ni Casabar sa panlipunang realismo, hindi istiryitipo ang kaniyang mga tauhan. Halimbawa, hindi perpektong bida si Salvador—hindi ito diyos na kayang pigilan ang sarili sa pre-marital sex, naaakit pa rin sa ibang babae (Onong) kahit may kasintahan, at nabubuyo ng kaniyang asawang tumiwalag sa kilusan. Tao at natural siya kung kumilos. Pangatlo, gayong may layon ang nobela na maging kritisismo sa lipunan at kulturang Iloko, hindi ito gumagamit ng mga islogan o ng mga pahayag na lumaganap sa kuwentong Tagalog noong 1960’s at 1970s. Hindi lantaran ang pamomolitika sa akda. Gayundin, hindi lantaran ang pagiging komersiyal ng nobela. Kahit tukuyin pa ang kuwento ng pag-iibigan nina Salvador at Emerita at ang langit at lupang agwat nila. Natukoy ni Noemi U. Rosal, sa kaniyang introduksiyon, ang mga tradisyonal na panlasang pampanitikan ng mga Iloko na matatagpuan sa nobela: “romantikong pag-iibigan, matinding paglalarawan ng kulturang Ilokano, mahiganting katarungan o “poetic justice,” at malinaw na mensahe.” Sa natukoy ni Rosal, kapuna-puna ang paggamit ni Casabar ng mga pamahiin (tunog ng kuwago, ritwal sa pagtukoy ng mapapangasawa), heograpiya, at mga detalye ng hayop, pagkain, halaman na nagpatingkad sa kultura sa akda. Inilarawan din dito ang tunggalian ng taga-nayon/tabing-dagat at ng taga-bayan (halimbawa’y inismiran ng isang binata ang babae at ibinulong na “nakatira lamang sa gilid ng bundok ang dalaga”).

Maraming lebel ang pagkagising sa madaling-araw sa nobela. Maaaring tukuyin dito ang madaling-araw na pamamalakaya para may maibentang isda ang mga taga-Sabangan sa bayan. Maaaring tinutukoy nito ang krimen na nagaganap kapag nakalambong na ang dilim: ang pambubugbog, ang pagnanakaw ng mga baka at kalabaw, ang pagmamanman. Maaaring tukuyin dito ang mga pamamaslang sa mga inosenteng nilalang, Maaaring ring radikal ang simbolo: nagkakabuo ng kilusan ng mga manggagawa sa planta laban sa mga mapang-abusong mayayaman/ usurera tulad ni Apo Julian Manoto.

Dahil sa ito’y nobelang naiserye sa "Bannawag" ("Liwayway" ng mga Iloko), kapuna-puna ang kompromisong pinagdaanan ng akda. Natapos ang nobela na hindi malinaw kung lumaya nga bang tuluyan ang mga manggagawa sa planta. Hindi malinaw kung naipagpatuloy pa ang kilusan ng mga manggagawa. Nalinis na bang tuluyan ang katiwalian sa Guilang, sa pagkamatay ni Apo Julian? Sa halip, nabigay-tuon ang nobelista sa pagsasama ng dalawang pamilya, ang pagpapatawad ng pamilya Buligo kay Salvador, ang pananaig ng pamilya kaysa impluwensiya ng tiwali, ang pagbabalik-loob ni Julian Buligo sa matwid, at ang paghahanap ng dalawang pamilya ng bagong kapalaran sa ibang lupain sa Cagayan.

Mga Huling Nabasa't Napanood

2005-09-10T01:31:00.000+07:00

Mga Nabili sa Manila Bookfair:

1. "Manik Buangsi" ni Virgilio S. Almario-malungkot na kuwento ng pag-iibigan nina Manik Buangsi, prinsipe ng langit, at ni Tuan Putli, bunso sa pitong magkakapatid ng sultan. Mainam ang kuwentong ito para ipakilala sa mga batang mambabasa ang mga elemento ng salamangka buhat sa panitikang-bayan ng mga Samal. Malulugod ang mga bata sa mahika tulad ng pagsasanyong prutas ni Manik Buangsi para makapiling ang prinsesa, ang puting kabayo na magdadala sa mag-asawa sa langit, mga halamang may matatalas na dahon, at ang tulay na bahaghari patungong kalangitan.

2. "The Love of Lam-ang" ni Virgilio S. Almario-retelling ng popular na epikong-bayan ng mga Iloko. Tulad ng Manik Buangsi, kuwento ito ng pag-iibigan. Tama ang sinabi ni Damiana Eugenio na karamihan sa mga epiko sa Pilipinas ay tungkol sa paghahanap ng bayani ng papakasalang asawa. Kompleto ang aklat na ito ng mga anda o narrative functions ng isang epiko (batay sa pag-aaral ni Isagani Cruz: nakalaban ni Lam-ang si Sumarang na may matang kasing laki ng pinggan, lumisan ng kaniyang bayang Nalbuan si Lam-ang para ligawan at pakasalan si Ines Kannoyan, may mahiwagang alagang hayop si Lam-ang tulad ng katyaw at aso na magpamalas ng salamangka sa nililigawan, ikinasal ang bayani at ang pinakamagandang binibini ng Kalanutian.) Kamangha-mangha rin ang ilang eksena tulad ng namatay ang mga lamang-ilog nang maligo sa ilog si Lam-ang, ang pagpaslang ni Lam-ang sabuwaya ng Amburayan, at ang pagtitipon ng mga ngipin nito para ialay sa mga kaibigan na magsisilbing anting-anting. Dahil pambata ang aklat, may mga eksenang mararahas ang di inilahok ng awtor. Nilinis din niya ang mga eksenang pagpaslang ni Lam-ang sa mga mandirigmang Igorot.

3. "The Yellow Paperclip with Bright Purple Spots" ni Nikki Dy-Liacco- Isang marikit na kuwento sa paglalakbay ng tila ordinaryong kagamitan. May munting adbentura sa aklat na ito na tiyak akong magugustuhan ng mga bata. Mainam din ang pagkakagamit ng repetition sa aklat at may potensiyal bilang teksto sa mga storytelling.

4. "The Mythology Class" (Special Collected Edition) ni Arnold Arre-Sa wakas, nagkaroon na rin ako ng kopya nito. Masarap basahin dahil sa paggamit ng mga popular na elemento ng kuwento: mga piling mag-aaral na binigyan ng hamon at misyon para lipunin ang mga engkanto sa ating daigdig. Mainam na dagdag sa Young Adult Literature. Gusto kong tawaging YA ito dahil muli, taglay nito ang mga poetika ng ganuong literatura, kahit pa sabihing nasa kolehiyo na ang mga tauhan. Masayang basahin dahil pamilyar sa akin ang mga lunan sa graphic novel na ito: ang AS, Sunken Garden, Quezon Hall, Krus na Ligas, atbp. Bukod pa sa mga lunan, nakatutuwa rin ang pagkakagamit sa mga tauhang mitolohikal mula sa panitikang-bayan ng bansa: Bantugan, Lam-ang, mga kapre, tikbalang, aswang, tianak, at hahaba pa ang listahan. Kapuri-puri ang pagtatangka sa pagsasakontemporaryo ng tauhang mitolohikal. Hindi naging isyu sa akin kung awtentiko pa o hindi ang pagkakagamit sa mga tauhang ito. Kung magiging istrikto ako, may matutukoy akong mga pagkakamali. Pero palalagpasin ko. Hindi naman nagpapanggap na retelling ang aklat na ito.

Huling Napanood:
1. "Red Eye"-magandang halimbawa ng maganda ang trailer pero pangit na pelikula. Pangit dahil hindi nito tinupad ang ekspektasyon. Sayang ang oras; nanuod na lang sana ako ng CSI.

2. "Brothers Grimm"-Magandang sinematograpiya, nakatutuwang dialogo at mga sitwasyon, suwabeng paglalahok ng mga klasikong fairytales (kahit nakapipikon ang nasa likod kong annotate nang annotate). Magandang ideya sa pelikula ang pagtatampok sa mga storyteller-mangangatha mula tagapaglinlang tungo sa pagiging tagapagligtas sa isang engkantadong bayan.
3. "Sky High"-kung fan ka ng Harry Potter fan, madidismaya ka sa pelikulang ito. Lahat ng elemento ng HP ay kinuha ng pelikulang ito: mahiwagang school bus (Hogwarts Express?), espesyal na paaralan (Hogwarts?), pagpili kung sino ang magiging Hero at Sidekick (Sorting Hat?), tunggalian ang klase ng mga Heroes at Sidekicks (Gryfinddor vs. Slytherin?). Gayunpaman, matatawa ako dahil ang HP ay malapit nang maging archetype sa pandaigdigang literatura kung madaragdagan pa ng mga pelikulang sumusunod sa istruktura nito.

Promotion Blues

2005-09-06T04:27:00.000+07:00

Ginulantang kaming mga kaguruan sa UP Dept. of Filipino ng isang memo:
1. i-update ang curriculum vitae
2. basahin ng guidelines for merit promotion
3. ayusin bawat taon ang mga publikasyon, awards, lectures
4. bilangin ang mga nagawa, bawat semestre, bawat taon
5. sumahin lahat nang nagawa
6. sa tulong ng calculator, alamin kung karapat-dapat kang i-promote ngayong taon

Tila patak ng ambon ang memo na ito. Himala. May promotion sa UP! Totoo ang himala. May memo.

Hilong talilong kami. Gusto naming ma-promote. Taong 2000 pa yata nang huli kaming maambunan ng grasya ng National Budget. Tumaas ang presyo ng langis at ng mga bilihin. Ang labandera namin, humihingi ng umento. Mabuti pa siya, may karapatang magreklamo. Kesyo, tumaas na ang bayad sa kuryente, tubig, at sabon. Kaming mga kaguruan, nananatiling tahimik, naghihintay ng biyaya mula sa gobyerno.

Linggo pa lamang, nagtext na ako sa kaibigang guro. "Gagawin mo ba?" text ko. "Dapat!" sabi niya. Kaya, sa pagitan ng malalakas na kulog at nakahihindik na kidlat, isinaayos ko ang aking curriculum vitae. Baka may nalimutan akong tula o kuwento na nalathala. Kailan kaya ako nagsalita sa mga eskuwelahan sa Angono? Ano ba ang aking nagawang serbisyo sa unibersidad? May committee work ba ako? Saan ba akong naging delegado sa mga kumperensiya? Sa mga panahong iyon, gusto kong tawagin si Garci para dagdagan niya ng puntos ang aking merit promotion form.

Lunes ng umaga, nagtagpo kami ni Bb. E sa bangko. Sabi ko, "nagbilang ka na?"

Sagot niya, "Kailangan ba?"

Naisip ko, hindi trabaho ng bawat guro ang magbilang ng kanilang ginawa. Trabaho ito ng HRDO. Trabaho ito ng APC (Academic Personnel Committee). "Bakit sa atin ipinapagawa?" bigla kong nasabi. "Para naman tayong humihingi ng limos. Paano kung mandaya tayo? Uso kaya ang dagdag bawas."

Hello, Garci! Saka kami nagtawanan sa aming kalunos-lunos na kalagayan.

Pagdating sa Faculty Center, katawa-tawang nakaharap sa kanilang mga laptop at computer ang mga guro. Sige, revise ng resume. Sige, mag-cut and paste ng mga datos. Sige, magtanong kung saan nalathala ang kanilang tula. Sige, kalkalin ang Faculty Service Record. Holiday sa pagtuturo. Masasaya naman ang estudyante. Wala silang pasok. (Para hindi halata, mas magandang pakinggan na "reading day" o "library work" ngayon.)

Nasaan sina Sir at Ma'am?

Nakakahiya. Paano kung silipin kami ng mga estudyante? Para kaming nagbibilang ng mga boto para sa aming sarili. Kami namang mga guro sa arte at literatura ay mahihina sa numero. Bakit may hawak na calculator si Sir, susukatin kaya niya ang mga pantig sa bawat taludtod ng tula?

Mabuti sana kung may susukatin. Sa mga narinig ko, kulang ang pondo para sa promotion ngayon. Sa isip ko, "bakit may call for promotions?" Nakakapanghina ng loob.

Sabi nila, kaya nga kaunting steps lang ang maibibigay. Maximum na ang three steps. Diyos ko, ilang taon na ba akong Assistant Professor I? Nagpalit na ang mga modelo ng cellphone, iyon pa rin ang aking ranggo. Ni hindi pa ako napro-promote dahil sa aking merit. Hindi naman ako deadwood (driftwood, sabi ng ilan). Sineryoso ko naman ang publish or perish. Magtatapos na ako ng PhD. Naglagalag naman ako para magdeliver ng mga lectures. Nagkakalibro naman ako. Nasasaantolohiya rin naman.

Sa madaling sabi, kaming mga guro sa isang national at state university ay mag-aagawan sa mga mumo at butil. Mag-aaway-away ang mga guro para tumaas kahit isang hakbang sa kanilang kalunos-lunos na ranggo. Nagtanong si Prop. W, "Magkano ba ang itataas ng aking suweldo kapag napromote ako ng isang step?"

"90 pesos!"

Gusto kong magmura.

Naiinggit ako kina Prop. JCR na deadma sa pagbibilang. Gusto ko sanang gawin iyon: "BAKIT BA AKO MAGBIBILANG? KAYO ANG MAGBILANG! KUNG IPROPROMOTE, IPROMOTE. KUNG HINDI, DI HUWAG!"

Pero alam kong hindi ko magagawa iyon. Kasalanan ko sa sarili ang pabayaan ang pagbibilang. Baka ako pa ang kanilang sisihin kapag nagreklamo akong hindi ako umaangat sa posisyon.

Gusto kong gawin ang mga sumusunod:
1. Ma-eenrol na ako ng Nursing o Caregiving
2. Lilipat ako ng unibersidad na may mataas na sahod
3. Magti-TNT na ako
4. Isusuko ko na ang aking citizenship. Hello, New Zealand! Hello, Canada!
5. Magtitinda ako ng cellcard at load sa harap ng FC (dagdag kita)
6. Sasali ako sa Game Ka Na Ba? o sa Laban o Bawi sa Eat Bulaga!
7. Mag-aaply akong factory worker sa Taiwan

Bakit hindi? Magandang materyal sa pagsusulat ang bagong mundo.

Hindi naman sa mukha kaming pera. Noong pumasok ako sa UP, sabi sa akin ng nag-interview, habang nakatingin sa aking resume, "Maliit ang suweldo dito ha!"

Noo'y idealistiko pa ako. Gusto kong magbayad-utang sa Unibersidad. Dito ako nag-aral mula elementarya hanggang PhD. Gusto kong tumulong sa ikauunlad ng iskolar ng bayan.

Pero mahalaga pa rin ang pera. Kahit papaano. Kahit kakaunti. Basta sapat. Basta hindi magiging kaawa-awa ang mga faculty ng UP.

Humihingi ng umento ang aking labandera. Gusto ko muling magmura.

Sana, sa lalong madaling panahon, matutunan kong maglaba ng sariling pantalon at kamiseta.

"Literatura" Online Magazine: Palanca 2005 Issue

2005-09-06T04:04:00.000+07:00

Pagkatapos ng isang kalunus-lunos na Lunes, ginulantang ako ng sorpresa. Nalathala online ang dalawang akda ko sa "Literatura" magazine ni Ian Casocot. Salamat, Ian. Maraming maraming salamat. Kahit papaano, guminhawa ang pasok ng bagong linggo sa akin. Ito lang naman ang kaligayahan ang nagdarahop na guro at manunulat--ang malathala, ang mabasa, ang makilala.

Salamat din kay Ana M. sa pagpapadala ng aking mga larawan, para sa "Literatura." Pati kay Zarah sa pagtatanong kung may publisher na ang aking nanalong kuwentong pambata. Babalitaan agad kita kung may decision na ang isang publisher.

Para sa mga interesadong mabasa ang aking mga akdang nanalo sa Palanca 2005, "Segunda Mano" (3rd Prize, Sanaysay sa Filipino) at "Tag-araw ng mga Ibong Hilaga" (1st Prize, Maikling Kuwentong Pambata), sundan ang link na ito: http://www.geocities.com/phil_literatura/literatura10

Ang Lirikal at Malumanay na Prosa ni Aling Bebang

2005-09-02T05:32:00.000+07:00

"Maiikling Katha" ni Genoveva Edroza Matute (1996)
Quezon City: University of the Philippines Press
201 pp.

Ang Mga Kuwento:

”Kuwento ni Mabuti”-tungkol sa tahimik na pagkakaibigan at pagkatuklas ng bata sa kaniyang guro sa panitikan; kapwa nila natuklasan ang silid na kanilang iniiyakan o iiyakan; pagdakila ang kuwento sa kagandahan ng buhay kahit may taglay na kalungkutan at pagkabigo. Isang puna ko sa kuwento’y himig-matanda kung magsalita at magmuni ang batang tauhan sa kuwento.

”Pagbabalik”-Ipinagkanulo ni Roman si Basiliong manliligalig sa militar dahil sa pabuyang 80,000, gayong magkaibigan sila mulang pagkabata. Nagpakamatay si Roman dahil inuusig siya ng gunita at konsensiya; ”ibinalik” niya ang salaping pabuya sa maybahay ni Basilio

”Paglalayag sa Puso ng Isang Bata”-naging “guro” ng guro ang isang batang alila at ulila; nagging masipag at matulungin ang bata sa guro pero napagsabihan ito ng masama ng guro. Tinuruan ng bata ang guro ng pagpapakumbaba, pagpapatawad, at ng kariktan ng kaluluwa.

”Pagbabago”-Halos sikolohikal na kuwento ng isang matandang dalaga na nagme-menopause, na napalapit ang loob at puso sa pagkaina at sa sanggol ng isang kapitbahay

”Mga Guho”-tungkol sa isang prostituta, na nananahanan sa mga guho ng Intramuros; maraming ibig ipakahulugan ang salitang ”guho” sa kuwento. Ulila sa ama si Ros at laging hinihingian ng entrega ng kaniyang padrasto. Pinigil niya ang maging kabit ni del Prado dahil sa palagiang paggunita sa imahe ng lalaki sa buwan.

”Lola”-ukol sa matandang mayamang nananahanan sa ospital at humiling ng anak na aampunin dahil mag-isa na lamang siya sa buhay

”Parusa”-Nasa hulma ng love triangle: Big Boss (tiwaling pinuno ng unyon at unang asawa ni Neneng), Ventura (manggagawa sa ilalim ni Big Boss at asawa ni Neneng), at Neneng. Tinalakay din sa kuwento ang katiwaliang nagaganap sa pagpapasahod sa mga manggagawa—ang panloloko at pagkakaltas sa kanilang suweldo. Umuutang si Ventura kay Big Boss; hindi siya pinagbigyan. Malubha raw ang sakit ng panganay ni Neneng. Namatay ang bata. Iyon pala, anak ni Big Boss ang yumaong bata.

“Walong Taong Gulang” (wala ito sa antolohiya pero sinikap ko ring basahin)-Halos kahalintulad ng “Paglalayad sa Puso ng Isang Bata” ang tono at paraan ng pagkukuwento. Uko sa isang mapag-isa, mahirap, lampang mag-aaral sa punto-de-bista ng isang guro. Lagi’y napapansin niyang mahinang kumilos ang bata. Sa huli’y matutuklasan ng guro ang dahilan ng kahirapan at malnutrisyon ng bata. Hindi ito tuwirang sinabi ng kuwentista. Itinatago niya ang mga detalye; o putol-putol ang mga impormasyon para mapanatili ang misteryo.

“Marahil sa Ibang Pamumulaklak”-alaalang patuloy na dumadaloy kay Tio Martin dahil sa mga nagsasayaw na dahon. Nagunita niya ang pagkabata nila ng kapatid na si Adela at ang pagkakamatay nito sa aksidente. Napunta kay Tio Martin ang responsibilidad sa pag-aalaga ng tatlong pamangkin. Masakit ang wakas ng kuwento dahil di siya isinama sa plano ng tatlong inalagaan sa kanilang pagkagulang.

“Sa Bawat Sawing Pag-asa”- gumamit ng teknik na tagong identidad; anak pala ni Dr. Manalastas na mayaman ang isang labanderang hindi inasikaso ng mga nars at katuwang sa klinika

“Ate”- sa punto de bista ng nakababatang kapatid, nawasak ang kaniyang ideyal na pagtingin sa ate na nagtungo sa siyudad at naging “kabit” ng kanilang Tata Tonio

“Hakbang sa Kalawakan”-paggunita ng sundalo sa minumutyang bayan ng kaniyang pagkabata na mala-paraiso

“Paalam”-Tungkol sa kamatayan ng kasintahan sa digma

“Maagang Tag-ulan”-pagkakaguho ng pangarap ng isang pamilya na magkaroon ng sariling lupang sinasaka dulot ng militarisasyon

“Babae, Lansangan at Takipsilim”-Pinakamasining sa mga kuwento ni Matute. Habang iniisip ng babae ang pagpapalaglag ng sanggol, lumilitaw sa kuwento ang mga imahe ng kahirapan sa lungsod. Pinakasensitibo at pangahas sa mga kuwento sa koleksiyon. Sa huli, hindi na itinuloy ng babae ang pagpapalaglag batay sa pagtitig niya sa mga mukha ng babe sa loob ng klinika,

“Dalaw”-ukol sa lagim ng digma at ng nasirang pangarap. Dinalaw ng isang ginang ang anak ng kaniyang kaibigan na sundalo at beterano ng digma. Sa dakong wakas, bubulaga sa mambabasa at sa dumalaw na ginang na putol pala ang binte ni Private Mendoza.

“Pagkalimot”- Kabaligtaran ng pamagat, ukol ito sa paggunita at utang na loob. Uminog ang kuwento sa pagdating ni Chayong at ng kaniyang mga anak sa bahay ng kapatid. Doon sila naghapunan. Mamamalas na may gutom na gutom ang kaniyang mga anak. Sa huli, malalaman na pinahihintulutan pala ang pagsalakay na ito ng kapatid bilang pagtanaw ng utang na loob sa ateng nag-alaga sa kaniya.

“Isang Saglit, Munting Ibon”-Nagtaksil ang lalaki sa asawang may sanggol. May malubhang sakit ang bata. Sa huli, kusang pinatay ang bata sa tulong ng siyensiya. Kinukuwentuhan pa sa huli ng ama ang bata.

“Ang Pag-uwi”-Paghahanda sa pagdating ni Aniel na isang kadete ng PMA. Buong kuwento’y ipinakita ang pagiging magiliw nina Endong at ng Tatay sa kadarating na kadeta. Sa dakong huli, mamamalas ang pagkakalayo ni Aniel sa sariling pamilya.

“Entablado”-isang kuwentong maaaring ilahok sa “Agos sa Disyerto” kung pag-uusapan ang nilalaman at pamamaraan. Ukol sa mag-asawang tindera/ bendor na “pinaparinggan” ni Panga dahil sa malakas nilang kita, lalo na sa panahon ng halalan. Nagbibigay sila ng lagay kay Panga na may dalawa pang pamilya. Sa galit, patagong hinambalos ni Mang Sidro si Panga.

“Nagdurusang Pangarap”-ukol sa kahirapan, kawalang-pag-asa, at kalugmukan ng isang umaasam na manunulat na si Roman

“Daungan”-isang kuwentong mailalahok din sa Agos o Sigwa. Sinaksak ni Tonio si Mr. Villang kapatas na nanghihingi ng lagay sa mga kargador sa piyer at nanggigipit at nagkakait ng trabaho sa mga anak-pawis na ayaw magbigay ng lagay.

“Yumayapos na Takipsilim”-ukol sa pagpapasahan ng dalawang magkapatid sa responsibilidad sa kanilang matandang ina

“Mga Nanghahabang Anino”-muling pagtatagpo ng magtiyong Mr. Ricohermoso at ng pamangking sina Fey at Dindo. Iniwan ng magkapatid ang kanilang tiyo, matapos ng dalawang taong pag-aalaga. Bumalik na lamang sila noong mayaman na ang tiyo at nang malamang may kanser ito sa baga. Hindi tinanggap ng tiyo ang dalawang pamangkin dahil nabasa niya ang motibo ng pagbabalik ng dalawa.

Mga Puna:
Magaan, payak at tahimik ang karamihan sa mga kuwento ni Genoveva Edroza Matute, pero kumikirot sa puso. Kung medyo sensitibo ang paksain ng kaniyang kuwento, nagiging matimpi ang pagkakatalakay. Hindi lahat ay ibinibigay ng kuwentista. Hinayaan niyang ang mga mambabasa ang bumuo ng misteryo at lumutas ng puzzle. Nagbibigay lamang siya ng mga pahiwatig sa nagaganap o sa banghay. May estilo rin siya sa mga pamagat: gumagamit ng iba’t ibang lebel ng kahulugan (literal at kabli). Paboritong teknik ni Matute ang panggulat o sorpresa sa wakas—maaaring nakagigimbal na katotohanan, imahen, rebelasyon.

Tradisyonal ang mga kuwento ni Aling Bebang. Lagi’y lantad ang simula, gitna, wakas. Kapansin-pansin din kay Matute ang pag-uulit-ulit ng mga parilala o mga pangungusap sa kaniyang kuwento na lumilikha ng rito at nakadadagdag sa musikalidad. Gayundin, nakatulong sa pagiging lirikal ang mga akda ang pagkakamit ni Matute ng mga hulagway para magpahiwatig ng emosyon ng tauhan.

Maingat sumulat si Matute.Tahimik ang mga tunggalian. Walang himig ng protesta o radikalismo ang kaniyang mga akda. Himig ng isang guro at maybahay ang maririnig sa kaniyang teksto. Walang lantarang pamumuna sa tiwaling pag-iral sa lipunan. Walang mga mala-islogan na pahayag sa mga dialogo. Mga kuwentong pampamilya at pang-eskuwelahan ang kaniyang paksain. Walang propaganda sa kaniyang mga kuwento sa kalipunan.

Kung tinatalakay niya ang mga seryosong paksa tulad ng abortion, euthanasia, kamatayan, at pagkabaldado, melodramatiko ang kaniyang pagdulog sa teksto.Lantad ang isinusulong na moralidad ng may-akda: masama ang pagpapalaglag; lumingon sa pinanggalingan; magsisi sa kasalanan; walang maidudulot na masama ang digma; ipagdiwang ang buhay.

Estante, Simula, at Aling Bebang

2005-09-01T00:33:00.000+07:00

Kahit nagbabanta na ang aking exam sa Nobyembre, hindi ko pa rin mapigil ang adiksiyon sa paghahanap ng mga libro. Kabubukas lang kanina ng Manila International Book Fair at balak kong pumunta doon sa weekend. Kailangan ko ng buong maghapon doon dahil malayo sa akin ang lugar at susulitin ko ang oras. Noong Linggo, nakalkal ko sa Booksale, Robinson's Metro East ang matagal ko nang hinahanap na "Staying Fat for Sarah Byrnes" ni Chris Crutcher (PhP 40). Kontrobersiyal na manunulat ng mga YA novels si Crutcher, at isa sa aking hinangaan na manunulat. Sa pagtambay naman sa Full-booked (Rockwell) kagabi, binili ko ang "Journey to the River Sea" (PhP 353) ni Eva Ibotsson, na isa sa pinakamainam na manunuolat pambata sa UK. Kanina, sa pagtambay buong maghapon sa Greenhills, nahalukay ko ang "The Book of Three" (PhP 55) ni Lloyd Alexander (malapit ko nang mabuo ang Prydain Chronicles; lahat second hand). Malaki na ang pinagbago ng Greenhills dahil sa Promenade. May bagong branch ng Fully-booked dito at bumuwena-mano ako ng "The Princess Bride" (PhP 379) ni William Goldman, pagkatapos nang dalawang oras na pagtambay sa loob, pakikibasa ng mga picture book, at pamimili kung bibilhin ko ba ang "The Hours" o ang "Anna Karenina" ni Leo Tolstoy.

Kailangan ko nang bumili ng bagong bookshelf. Pagdating ko ng bahay, napapansin kong malapit nang bumigay ang dalawang estante. Hindi ko naman maipadala sa bahay ng nanay at tatay ko ang mga nabasa kong libro dahil mahal na mahal ko iyon. Gusto ko'y laging nakikita ang mga libro sa tuwing pumapasok ako ng bahay. Hindi ko makapili ng mga itatambak sa bahay ng aking magulang. Natatakot akong baka ipahiram ng mga kapatid ko sa kanilang kaibigan, nang walang paalam at hindi na ibabalik sa akin. Nangyayari itong madalas sa akin noon; ipinahiram ng nila sa kanilang kaklase ang mga libro ko, at hindi na ibinalik. Gusto kong maghuramentado.

Wala na akong espasyo sa bahay. Nahihirapan naman akong ipamigay ang ilan o ipahiram na alam ko namang mahihirapang ibalik sa akin. Hindi ko naman mapipigil ang pagmamahal ko sa mga libro, kahit ang iba'y segunda mano.

***

Bukas na pala ang Gabi ng Palanca. Excited na akong malaman kung sino-sino ang mga dating mukha. Excited na akong makilala kung sino ang mga judge na pumili sa aking dalawang lahok. Excited na akong makita muli ang mga kaguro sa UP. (Sayang, nasa US si Dr. Agca at hindi niya makukuha personally ang kaniyang award para sa Essay in English.)

Hindi ko mapigilan ang sarili na gunitain kung paano ko sinimulang isulat ang mga entry ko sa Palanca. Sa aking sanaysay na "Segunda Mano", nakuha ko ang ideya sa madalas kong pagtambay sa mga second hand bookstores--lalo na sa Booksale at sa Books for Less. Nasa kolehiyo ako nang madiskubre kong Booksale sa Cubao. Mura pa noon ang mga libro (sampung piso para sa mga children's novel, ngayon singkuwenta mahigit na). Naisip ko, sayang naman kung uubusin ko ang oras sa pangangalkal lamang. Kaya sa bawat punta ko sa mga bookstore, sumusulat ako, nagtatala, nagreresearch para sa inihahandang sanaysay.

Para sa aking kuwentong pambatang "Tag-araw ng mga Ibong Hilaga," nagsimula ang ideya noong Pebrero, pababa ako ng Baguio pagkatapos ng isang children's literature conference. Nakuha ko ang imahe sa pagtanaw ko sa bintana ng Victory Liner, noong nasa bandang Pampanga na kami. Totoo ang sabi ni C.S. Lewis na ang kuwento ay nagsisimula sa magandang imahen. At magandang imaheng hindi ko pinakawalan ang mga tagak sa bukid sa Pampanga. Idagdag pa ang mga balita sa diyaryo tungkol sa pagbabalik ng mga migratory birds sa Candaba Swamp. Noong una, ayokong sumulat ng kuwentong environmental. Ayokong maging propaganda ang aking kuwento, hangga't maiiwasan. Kaya sa isang linggong pag-iisip sa trato sa kuwento, napagpasyahan kong gawin itong pinaghalong realistiko, siyentipiko, at historikal.

***
Kung ano pa ang madali, doon pa ako nagtagal. Madaling basahin ang mga kuwento ni Genoveva Edroza Matute. Pero halos isang linggo ko na itong binabasa. Patigil-tigil. Anim na kuwento na lang ang natitira at matatapos ko na ang libro. Gusto ko sanang dayain ang sarili na hindi ko basahin ang lahat sa kaniyang koleksiyon. Tutal, sa isip ko, nabasa ko na ang pinakamagaganda niya at premyadong katha tulad ng "Kuwento ni Mabuti," "Paglalayag sa Puso ng Isang Bata," "Parusa," at "Walong Taong Gulang." Kahit papaano, nakalikha na si Matute ng impresyon sa akin. Nakilala ko na ang estilo at paksain niya, maging ang kaniyang kahinaan at kalakasan bilang kuwentista.

Pero tatapusin ko ang buong libro. Kagabi, nabasa ko ang kuwento niyang "Babae, Lansangan at Takipsilim." Para sa akin, heto ang kaniyang pinakamasining at pinakasensitibong kuwento sa aklat. Hindi simple ang kuwento. Mababakas ang maturity ni Matute bilang mangangatha, kumpara sa mga luma niyang kuwento na halos iisa ang disenyong naratibo at teknik.

Kaya ngayong gabi hanggang madaling-araw, tatapusin ko na ang aklat. Para mabuo ko ang aking karanasan kay Aling Bebang, na nagkataon naman kauna-unahang manunulat sa Filipino na nagwagi ng unang gantimpala sa Palanca noong 1951 para sa "Kuwento ni Mabuti."

Ukay-ukay, Halukay, Atbp.

2005-08-27T23:52:00.000+07:00

Sa pagitan ng pagbabasa, naisisingit ko, kahit papaano ang pag-uukay-ukay ng aklat. May ilang linggo na rin akong hindi nakakabisita sa mga paborito kong second-hand bookstores. May mga nagsara na pala, kamakailan ko lang nalaman. Wala nang Booksale sa Katipunan. Wala nang Booksale sa tabi ng Crossings sa Quezon Avenue. Nagsara na rin ang Books for Less, sa pagitan ng Greenbelt at Glorietta. Mahina kaya ang negosyo? Kumukonti na ang nagbabasa? Mahal ang bayad sa upa? Nakakapanghinayang. Marami pa naman akong nahukay na kayamanan sa mga tindahang ito. Nasaid ko na rin ang mga surplus na aklat (karamiha'y British edition) sa Superbranch ng National Bookstore sa Cubao. Naalala ko pa nang una ko itong natuklasan noong Disyembre. Tila ako mauubusan ng hininga sa mga aklat na naka-display sa eskaparate.

Nang malaman kong Bagsak-Presyo ang National, kagyat ko itong pinuntahan. Heto ang aking nabili sa branch nila sa Megamall:
1. "I Was a Rat!" (hardbound) ni Philip Pullman-PhP 100 [paborito ko si Pullman sa mga fantasy writers para sa bata; kasama siyempre si Ursula Le Guin]
2. "Spring-heeled Jack" ni Philip Pullman-PhP 20
3. "The Body of Christopher Creed" ni Carol Plum-Ucci-PhP 50 [YA novel]

Booksale, Megamall:
1. "Yolanda's Genius" ni Carol Fenner-PhP 65 [Newbery Honor]
2. "The McGraw-Hill Reader" ni Robert H. Muller (ed.)-PhP 75 [koleksiyon ng mga klasikong sanaysay nina E.B. White, Langston Hughes, Isaac Bashevis Singer, Pablo Neruda, Julia Alvarez, Susan Sontag, Woody Allen, at marami pang iba. Hindi ko na kailangang ipaxerox pa ang "Art of the Personal Essay" sa Main Library.]

Booksale, Cubao (sa likod ng Shopwise, na dating Fiesta Carnival)
1. "The Little Bear Treasury" ni Else Holmelund Minarik, mga larawan ni Maurice Sendak
-PhP 130 [di ko rin sana bibilihin pero maririkit ang ilustrasyon ng dakilang si Sendak; nabasa ko na rin ang librong ito bilang pahinga sa mga nobela ng protesta; simple ang kuwento pero nadakma ng manunulat ang pagkabata ng isang bata; kalugod-lugod ang pagbabasa ng mga kuwento kahit ang intensiyon ay para sa mga nagsisimulang mambabasa. Sana, makasulat din ako ng mga kuwentong gumagamit ng simple at kakaunting salita.]

National Bookstore, SM North Edsa
1. "Farthest Shore" ni Ursula LeGuin-kalahati ng orihinal na presyo [ang "Tehanu" na lang ang hindi ko nahahanap na kopya]

Books for Less, Tandang Sora
1. "The Doll People" nina Ann M. Martin at Laura Godwin-PhP 189 [di ko sana bibilihin pero magaganda ang ilustrasyon ni Brian Selznick; saka maayos at malinis naman ang kopya; at malapit ang puso ko sa mga kuwento ukol sa mga manika. yun na]

Kasama rin sa minsanang paglalagalag ang pamimili ng piniratang DVD sa Metro Walk. Tulad ng inaasahan, may isa na namang di-kilalang lalaki ang lumapit sa akin at nag-aalok ng "bold." Akala ko'y may raid nang pumunta ako kanina, yun pala, may nangyaring barilan sa isang tindahan. Nakakatakot. Buti wala ako nung naganap iyon. Heto ang dagdag sa aking listahan ng papanoorin:
1. "The Devil's Arithmetic"-klasikong nobelang pambata ni Jane Yolen na ginawa palang pelikula. Si Kirsten Dunst ang bida.
2. "The Upside of Anger"-may Oscar buzz na para kay Joan Allen
3. "Amores Perros"-napanuod ko na ito dalawang taon na yata, pero magandang isama sa koleksiyon
4. "Steamboy"-mula raw sa direktor ng "Akira"; hindi na ako makapaghintay na mapanuod ito
5. "Guess Who"-Hahaha. Hindi ko nahabol sa sinehan, hahabulin ko sa mga pirata
6. "Sin City"-katulad ng # 5
7."Walt Disney's Timeless Tales"-hahabulin ko ang mga palabas na hindi ko napanuod noong kabataan ko [theme: musika ng "Lovingly Yours, Helen"]
8. "Raining Cats and Frogs"-naintriga ako sa DVD na ito; ang ganda ng ilustrasyon; ang ganda-ganda ng nasilip kong animation, para akong nagbabasa ng aklat pambata na gumagalaw

Humahaba na ang listahan ko ng mga pabuya pagkatapos ng masinsinang pagbabasa ng mga itinakdang basahin. Marami na akong motibasyon para tapusin na ang reading list. Hindi na ako makapaghintay.

Mga Huling Napanood:

1. "Pusang Gala" (Gateway Cinema)
2. "Pagdadalaga ni Maximo Oliveros" (UP Film Center)-Pinakamagandang pelikulang napanood ko sa mga sandaling ito. Hindi nasayang ang Sabado ko. Naisip ko, masarap palang manood sa UP Film Center. Game ang mga manonood na pumalakpak, kiligin, humiyaw, at tumawa. May hatid na bagong ideya ukol sa diskurso ng pagkabakla ang pelikula. Sariwa ang kuwento. Simple ang direksiyon. Walang nasasayang na eksena. Sana lang, maipalabas ito at mapanood nang higit na nakararami. Sana rin, sa mga darating na pagkakataon, makabasa ako ng nobelang pambata o pang-teenager ni Michiko Yamamoto. Kayang-kaya niyang sumulat ng nobela. Siyangapala ang sumulat ng "Magnifico."
3. "Sisterhood of the Traveling Pants" (Eastwood Cinema)-Mas maganda pa rin ang libro. Hindi pangkaraniwang teenage movie. Magaling umarte si America Ferrera. Walang mga gasgas na eksena o lumang banghay. Pero, uulitin ko, mas mainam pa ring basahin ang libro.

Ang Lupang Pangako ni Moises Dimasupil

2005-08-26T20:06:00.000+07:00

Mga Tala sa "Ginto ang Kayumangging Lupa" (1998) ni Dominador Mirasol
Quezon City: University of the Philippines Press
197 pp.

Nasa hulma ng kuwento ng Exodo ang nobelang “Ginto sa Kayumangging Lupa” ni Dominador Mirasol, nagwagi ng Tanging Gantimpala sa 1979 Gawad CCP para sa Nobela. Kilala si Mirasol bilang bahagi ng kilusang Agos, tinaguriang mga "suwail" sa panitikan ng dekada `60. Sa naturang nobela, higit na ipinamalas ni Mirasol ang pagsusuri sa kalagayang panlipunan, partikular sa aping kalagayan ng mga magsasaka sa Gitnang Luzon noong dekada `50.

Lumisan ang sina Moises Dimasupil sa nayon ng Mauwak dahil sa di makatwirang pagpaparte ng ani, gayong nasa kanilang puhunan ang pawis, punla, at pataba. Kanilang idinulog sa Senyor ang panukala sa pagbabago. Ngunit tumutol ang panginoong maylupa. Ipinapatay ng Senyor ang mga magsasakang humihiling ng pagbabago. Gumanti naman ang mga may pagmamalasakit sa mga pinaslang. Pinatay nila ang Senyor at ang dalawang katiwala nito. Dahil sa marahas na pangyayari sa Mauwak, lumisan ang mga magsasaka. Dinala sila sa isang lagarian sa pusod ng Sierra Madre. Dito’y maaari silang magtrabaho bilang katuwang sa pagpulak ng mga puno. Tila sila mga “berdugo ng mga punongkahoy.” Gayong naging maalwan ang kanilang buhay dito (may kuryente, may klinika, may paaralang elementarya), laging umuukilkil sa isip ni Moises ang lupa. Tila ba ang kaniyang buhay ay mahigpit na nakakapit sa lupaing sakahan. Hindi maalis-alis sa isipan niya ang isang bahagi ng gubat.

Hindi nagtagal, huminto si Moises sa gawain sa lagarian. Nagsarili ito. Hinanap niya ang kaniyang kapalaran sa piraso ng gubat. Hinawan niya ito, lumikha ng taniman ng gulay, nag-alaga ng mga manok at baboy, nagtanim ng punong saging. Hindi naman binigo ng lupain ang pamilya ni Moises—nagdulot ito ng masaganang ani. Natagpuan ni Moises ang kaniyang lupang pangako. Napag-aral niya ang tatlong anak na sina Tante, Francisco, at Mira sa bayan ng Siniloan, habang tuloy siya sa pagsasaka.

Mainam ang pagkakagamit ni Mirasol ng sawa sa kaniyang kaingin bilang pahiwatig o foreshadowing sa katha. Minsan niya itong nakitang lumalamon ng alagang manok pero pinalagpas niya ang pangyayari. Nang nawala ang kaniyang alagang lilitsuning baboy, buong giting niyang hinahanap ang ga-hitang sawa. Napatay niya ito gamit ang de-putok na baril. Sa huli’y malalaman niyang ang sawa ay hindi lamang ang hayop na lumalamon ng kaniyang mga alaga, kundi ang puwersang umaangkin ng kanilang lupain, ng kanilang kabuhayan.

Dumating ang banta sa lupang pangako. Darating ang bagong konsesyon ng lagarian sa homisted nina Moises. Aangkinin na ng mayor ng Quezon ang kanilang lupaing hinawan at pinagkukunang-yaman sa loob ng anim na taon. Sa pangyayaring ito, humiling ng tulong si Moises sa abogado ng opisina ng panlupain, pero puro pangako lamang ang ibinibigay sa kaniya, pati pangingikil ng salapi. Sa huli, humiling ng tulong si Moises kay Mando, na kasapi sa Hukbalahap. Kinausap ni Mando ang mayor na bigyan pa ng sapat na panahon sa kaniyang lupa ang pamilya Dimasupil. Gayunpaman, laganap ang pananakot ng mga paupahang maton ng mayor. Tuloy ang panggahasa sa kagubatan hanggang sa makalbo na ang kabundukan, maglaho ang bukal, at mawala ang mga usa’t baboy ramo. Dito lumitaw ang usaping ekolohiya—hindi iyong usapin lamang ng biodiversity kundi ang karapatan ng mga katutubo sa kanilang kapaligiran. Nagbabanta ang lagim ng isang sawa.

Naaksidente si Moises nang pinaslang niya ang sawa. Hindi siya nakabangon at naging dagdag-pasanin siya ng pamilya. Hindi na ipinagpatuloy nina Mira at Tante ang pag-aaral, sa halip, ibinigay nila ang pagkakataon kay Francisco para makatapos ng kolehiyo sa Maynila. Iginapang nila ang pag-aaral ng matalinong kapatid. Pero hindi madali ang pag-aaral sa Maynila. Hindi nagtuloy ang pag-aaral si Francisco. Namasukan itong tagalinis ng sapatos, kargador sa piyer, nanirahan sa Tondo, hanggang sa mawalan na sila ng komunikasyon dito.

Mahigpit nang iniuutos ng alkalde ng Quezon na umalis na ang pamilya Dimasupil sa kanilang lupain. Ayon sa sabi-sabi, na tila alamat, may nakabaon daw doong ginto noong pang panahon ng giyera mundiyal. Nais masarili ng mayor ang kayamanang ito, sa tulong ng dalawang Amerikano na kasamahan niya. Lumaganap ang dahas at pananakot sa lupang pangako. Dahil dito, dumaan sa proseso ng transpormasyon si Moises mulang magsasakang walang-kibo, walang-pakialam tungo sa magkakainging mandirigma para sa kaniyang karapatan. Sinunog ang kanilang sagingan at tahanan. Nagkaisa naman ang mga magkakaingin. Ipaglalaban nila ang lupain “dahil nakahihigit pa ito sa ginto.” Lahat ay kalahok sa pagtatanggol ng kanilang kagubatan: bata, kabataan, matatanda, kababaihan. Nagsanib-puwersa rin ang mga magkakaingin at ang mga taga-Mauwak na manggagawa sa lagarian. Lumikha sila ng mga patibong, nagpagulong ng mga bolang apoy, at nagpaulan ng bato. Ang dalawang kabataan naman ay nagkaisang palayain ang baliw na tagaturo sa kinaroroonan ng ginto. Nagkukunwari lamang pala ito at nagpaiwan sa isang kuweba para bantayan ang ginto roon. Dumating ang helikopter ng alkalde ay minasaker ang mga magsasaka. Natalunton nila ang kinaroroonan ng ginto pero lumitaw silang mga bangkay. Nahintakutan naman ang mga maton ng alkalde. Akala nila’y may nagmumulto. Pinasabog naman nina Tante at Mira ang helikopter.

Taos sa kuwento nitong dinukal sa Bibliya, bumuhos ang malakas na ulan. Naagnas ang lupa. Nagkaroon ng matinding baha at erosyon sa bundok para nilisin ang dakilang kasalanan. Ligtas sa sakuna sina Moises at Mang Pio. Sa isang dako, dumating si Mando. Kasama niya si Francisco Dimasupil. Nanumbalik ito sa kanilang lupain para sa ipagtanggol ang kalayaan at tulungan ang mga aping magiging kaisa nila.

Mainam ang nobela dahil sa matimping pagkukuwento ni Mirasol. Ang kaniyang nobela, bagamat nagsusuri sa lipunan, ay hindi gumagamit ng mga lantarang pagtutol at mga teknikal na termino na madalas masusumpungan sa panitikan ng protesta. Walang mga dialogong tila sanaysay. Walang mahahabang pagpapaliwanag ukol sa kalagayan ng mga magsasaka. Naibibilang ang akdang ito sa panitikang nakikisangkot, kung saan ang pangunahing tauhan ay namumulat sa pamamagitan ng aktibong paglahok sa pakikibaka laban sa tiwaling pamahalaan. Gayunpaman, sa pagbabasa ng panitikan ng protesta at panitikang makabayan sa Tagalog/Filipino, narahuyo ang mga manunulat sa usapin ukol sa lupa. Naging paboritong paksain ang magsasakang inagawan ng lupang sakahan. O ang trahedya ng magsasakang naging mangagawa sa pabrika. Malaking bahagi ng bansa ay dagat. Bakit wala pa akong nasusumpungang kuwento at nobela ukol sa kalagayan ng mga mangingisda? Dahop ang panitikang Filipino sa usaping maritimo. Lubos akong matutuwa, kahit pa sabihing “master narrative” o “grand narrative” na naman, kung tatalakayin ang buhay sa dalampasigan at ang kanilang dagat. Totoo ang paratang na “tuyong-tuyo” ang panitikang Filipino.

Dalawang Nobela ni Rosario de Guzman-Lingat

2005-08-25T18:14:00.000+07:00

Mga Tala sa “Kung Wala na ang Tag-araw/ Ano Ngayon, Ricky?” (1996)
ni Rosario de Guzman-Lingat
Quezon City: Ateneo de Manila University Press
481 pp.

Hindi gaanong kilala si Lingat kapag napag-uusapan ang nobelang Filipino. May mga suspetsa ako sa pangyayaring ito. Una, hindi gaanong pinapansin ng akademiya ang mga nobela o manunulat sa ”Liwayway.” Idagdag pang babae ang manunulat. Sa panahon ng pagkakalathala o pagkakapanalo ni Lingat sa ”Liwayway,” hindi pa maunlad ang kilusang feminismo sa panitikang Filipino. Higit na nauna si Lingat kaysa sa kay Lualhati Bautista sa larangan ng pagsusulat. Gayundin, ang mga akda ni Lingat ay hindi tahasang lumalahok sa kilusan ng pagbabago. Hindi siya kalahok sa "Agos” at sa "Sigwa” na halos kalalakihan ang nasa antolohiya (maliban kina Norma Miraflor at Fanny Garcia sa huling aklat).

Nitong mga panahon lamang nabibigyan ng pansin ang mga nobelang muntik nang ibaon sa mga malulutong na pahina ng magasing komersiyal. Mainam na gawain ito upang hamunin ang kanon sa panitikang Filipino na kadalasang (1) kalalakihan ang sumulat, (2) tahasang tumututol sa komersiyal na paglalathala, (3) taal na Tagalog ang pagkakasulat, (4) lagi’t laging naisasaantolohiya sa mga textbuk at napag-aaralan sa akademiya, (5) may malinaw na halagang panlipunan batay sa tradisyong mapanghimagsik, radikalismo, at realismo. Dahil dito, hindi maiiwasang timbagin ang halaga ng isang nobela sa tinataglay nitong pagsusuri sa lipunan.

May hatid na bagong tinig ang dalawang nobelang "Kung Wala na ang Tag-araw” at ”Ano Ngayon, Ricky?” ni Lingat. Kapwa premyado ito sa patimpalak nobela ng “Liwayway,” ang una’y ikatlong puwesto noong 1967 at isa’y unang puwesto noong 1970. Noong 1996, ang pinagsamang nobela ay ginawaran ng National Book Award para sa fiction. Una kong naengkuwentro si Lingat nang pinabasa sa amin ni Ma’am LQS ang “Estero”—isang masining na kuwento ukol sa matandang dalagang kinilala ang kaniyang pagnanasa sa isang tubero. Isang ironiya ang kuwento dahil nang ganap nang tinanggap ng babaeng tauhan na buhay ang kaniyang pagkarahuyo, pukulan man niya ng pagnanasa ang isang “patapong” binata sa estero, sagkain man niya ang atas ng lipunan ukol sa seks at kasal, gigimbal sa kaniyang laro lamang ang lahat. Hindi siya iniibig ng tubero.

Sa ganitong hulma ang unang nobelang “Kung Wala na ang Taga-araw.” Sa karanasan ko sa pagbabasa ngayong Agosto, tila pahinga ito sa mga tekstong nagsusumigaw ng pagbabago sa agrikultural na sektor ng bansa. Sa naturang nobela, sinikap ni Lingat na ipakilala ang pagkalalaking Filipino sa tauhang si Victor. (Maitutumbas ko ito sa nobelang “Laro sa Baga” na pangahas ding tumatalakay sa pagkalalaking Filipino, bagamat nasa punot-de-bista ito ng isang lalaking manunulat.) Mababakas sa kaniyang naratibong disenyo ang mga babaeng nakaugnay ng lalaki: si Anastacia, unang pag-ibig at kaniyang pinakasalan, ina ng kaniyang apat na anak; si Carmela, unang tikim ni Victor ng pambabae at panloloko sa impluwensiya ni Eking na nagwikang “lubusin ang katag-arawan ng pagkalalaki”, hindi natuloy ang pag-iibigan nang mabuking si Victor na may asawa na pala; si Teresa, sekretarya ni Victor na mapangahas, tanggap ang pagiging kabit, at malaya sa pakikipagrelasyon; si Isabel, asawa ng pulis na “dinadalaw ni Victor sa gabi,” larawan ng isang babaeng nagtataksil sa asawa; at si Gina, isang putang ibinahay ni Victor sa kaniyang katandaan (“lolo” na nga ang biro kay Victor) ngunit iniwan siya para sa isang binatang driver. Dalawang kabanata sa nobela ay nakalaan sa pagiging ama ni Victor: ang kaniyang kaisa-isang lalaking anak, na matalino at magdodoktor ay pinaslang sa Capas noong giyerang mundiyal; si Emma na agad pinakasalan si Ruben sa panahon ng digma para malasap ng ligaya sa gitna ng karahasan; si Juliang panganay na namanatang aalagaan ang ama, hindi mag-aasawa, at nagtayo ng patahian; at si Claudia, na “pambayad-utang” sa pambabae ni Victor. Iniwan si Claudia ni Pepito na may asawa na pala. Mula noon, naging masasakitin si Claudia at lagi’y pinararausahan ang sarili dahil sa kahihiyan sa pamilya at sa kanilang komunidad.

Ang kahusayan ni Lingat sa nobelang ito ay ang hindi niya pagkakatapilok sa paglikha ng mga istiryotipo. Ang lalaki’y hindi lubusang masama sa nobela: si Victor ay mainam na tagapagtaguyod ng mga anak; ang lalaki’y biktima rin ng panloloko ng asawa; maaari rin silang maging mandirigma. Ang babae’y hindi rin lubusang biktima: may babaeng tanggap na kabit lamang sila at may babaeng nangangaliwa. Walang pahayag si Lingat ukol sa sexismo o uganayang pangkasarian. Sa halip, inilahad lamang niya ang ugnayang babae-lalaki sa iba’t ibang antas, sa iba’t ibang anyo. Ang resulta sa mga mambabasa’y isang tunghay sa mga relasyong pangkapangyarihan sa mag-asawa, magkasintahan, magkalaguyo, mag-ama. Kapuri-puri ring hindi melodramatiko ang nobela. Pangahas si Lingat na hindi sumunod sa pormula ng kuwento ng pag-ibig at mga tauhan sa nobela ng pag-ibig. Kapansin-pansin ang mainam niyang paggamit ng puwersa ng kalikasan para ipahiwatig ang kasaysayan ng mga tauhan: bagyo para sa problemang sikolohikal ni Claudia; lantang bulaklak; lindol para sa mapipintong giyera; tag-araw para sa kasibulan ng pagkalalaki ni Victor at sa pambabae nito; at pag-ulan bilang paghilom at pagbabagong-buhay (“muling pumipintig sa panibagong-buhay”) ng mga alitan sa mag-asawang Victor at Anastacia.

Kung ang unang nobela ay may sumungaw na pag-asa, sa ikalawa’y wala. Ukol sa iba’t ibang uri ng pagkamulat ni Ricky ang “Ano Ngayon, Ricky?” Sabi sa introduksiyon, ito’y isang bildungsroman, kuwento ng pagkatuto ng lalaking tauhan buhat sa mga serye ng karanasang pansarili at panlipunan at sa huli’y pagtanggap ng kaniyang tungkulin. Panahon ng “Sigwa” naisulat ang nobelang ito. Panahong itinatanong ng mga manunulat sa Filipino na “Para kanino ako nagsusulat?” batay sa “Talks on the Yenan Forum.” Panahon din ito ng pagsusuri at pagsusumpa sa mga kanser panlipunan, panahon ng pag-iimbita sa mga intelektwal at mag-aaral na lumahok sa kilusan ng pagbabago. Sa kasaysayan ni Ricky, namulat siya sa mga sakit sa kanilang lugar sa Tondo: bayarang pulisya, tiwaling politiko na bumibili ng boto, nabaliw na opisyal sa Adwana, kriminalidad sa looban, kabataang kriminal, pagkakahati ng lipunan batay sa uri, pambubugbog ng ama sa anak, at karahasan tuwing eleksiyon. Dahil sa mga ito at sa gabay ng ama ni Ricky sa pagiging kritikal sa lipunan, naging lider siya sa mga demonstrasyon laban sa panlipunang inhustisya, reporma sa lupa, at ang karahasan sa mga base militar ng mga Amerikano. Naging kritikal din ang mga kabataang kasama ni Ricky ukol sa panggagahasa ng U.S. sa mga likas yaman ng bansa. Muli, kapuri-puri si Lingat dahil hindi siya nagpakulong sa katangian ng panitikan ng protesta (bibihira ang mga dialogo na tila kredo o sanaysay; hindi lantaran ang panghihikayat sa kilusan; walang mga tauhang karikatura; hindi perpekto ang isang aktibistang tauhan). Ang bagong ambag ni Lingat sa panitikan ng kaniyang panahon ay nasa sorpresa at rebelasyon ng tunay na kaaway. Sa hulma ng kuwentong idolo-mag-aaral, natuklasan ni Ricky na ang malinis, matalino, at nasyonalistikong politiko (Prop. Alfredo Alba) ay siyang nag-utos kay Leong Buldog na “pasukin” ang kanilang progresibong samahan para ito’y masira. Sa pagkakatuklas na iyon, nabasag ang kaniyang huwaran at naunsiyami ang kaniyang unang pag-ibig kay Diana (na anak niProp. Alba). Napag-alaman niyang kinakasangkapan ni Prop. Alba ang mga estudyanteng aktibista para sa sariling ambisyon na maging Pangulo. Sa tradisyon ng bildungsroman, sa paglalatag ng kasamaan sa paligid, tatanggapin ni Ricky ang kaniyang nasimulan dahil “hindi pa lubos na walang pag-asa.”

"Bulalakaw ng Pag-asa": Novela Social

2005-08-20T05:58:00.000+07:00

Mga Tala ng “Bulalakaw ng Pag-asa” ni Ismael A. Amado
Unang inilathala noong 1918. Muling inilathala noong 1991
Quezon City: University of the Philippines Press

Panimula (tala mula sa introduksiyon ni Delfin Tolentino, Jr.)
Isinulat ang nobela noong 18 taon pa lamang ang may-akda; ito ang kaisa-isa niyang akda pero maituturing ng mga kritiko at historyador pampanitikan bilang isang obra maestra. Ayon kay Virgilio Almario, ito’y ”huwarang nobelang makabansa.” Sang-ayon naman kay Soledad Reyes, malaki ang kontribusyon nito sa tradisyon ng protesta sa panitikang Filipino. Nag-aapoy ito sa kaisipang sedisyonista; radikal at anti-imperyalista ang tono. Taong 1909 nang matapos isulat ang nobela ni Amado pero hindi agad nailathala dahil “masama ang panahon.” Marahil, nahintakutan ang may-akda, ayon na rin sa payo ng mga kaibigan, dahil sa laganap noong panahong iyon ang pagdakip sa mga manunulat na tahasang tumutuligsa sa kolonyal na pamahalaang Amerikano, tulad ng karanasan ng mga mandudulang sina Juan Abad, Juan Matapang Cruz, at Aurelio Tolentino. Ipinatupad ng bagong mananakop ang Sedition Law (bawal magmungkahi ng pagsasarili at paghiwalay ng Pilipinas sa U.S.) at ang Flag Law (bawal ilahad ang bandila ng Pilipinas). Nalathala lamang ang nobela noong 1918 nang hindi na uso ang sedisyosong akda at nauso ang “akomodasyon” sa politika at panitikan, na mababakas sa sarsuwelang tumatalakay sa pag-ibig at usaping domestiko at sa mga nobelang romantiko. Gayunpaman, mahalagang mabasa ang nobela dahil sa ipinapakita nito ang istruktura ng lipunang kolonyal at ang pakikibaka (ng mga kabataan) sa kasarinlan ng bansa. Kababakasan ang teksto ng impluwensiya ng mga sumusunod, ayon sa tinukoy ni Tolentino: “El Filibusterismo” ni Rizal, Kartilya ng Katipunan, “Liwanag at Dilim” ni Emilio Jacinto, at ang “Florante at Laura.” Dagdag pa ni Tolentino, maituturing na novela social ang akda dahil sa realistikong pagsasalaysay, idinidiin na ang lipunan ay larangan ng tunggalian, ginagamit ang dialogo upang ilahad ang usaping polemikal, may dramatikong pamamaraan sa paglalarawan ng tauhan, gumagamit ng satirikong himig o pang-uuyam.

Buod:
Isinuplong ni Gerardo si Stag sa hukuman dahil sa panggugulo nito sa tindahan ni Julio sa bayan ng Libis. Sa hukuman, nakilala ni Gerardo si Kapitan Memo, na katuwang noon ni Stag sa pagnanakaw at pagpatay sa Tarlac. Hindi hinatian ni Kapitan Memo si Stag kaya gumawa ito ng paraan para iligtas ang Amerikano. Pero nanaig pa rin ang hustisya. Lamang, nakatakas ang Amerikano sa bilangguan.

Nagkataong naglahad ang asawa ni Kapitan Memo na siya’y ginahasa nito at pinaslang pa ang ama. Umaksiyon sina Gerardo at hiniling sa hukuman na tanggalin sa puwesto ang Kapitan, na kilala sa pagpanig sa mga sugal at korupsiyon sa konseho. Natanggal naman ang tiwaling politiko pero isinumpa niyang maghihiganti siya kay Gerardo sa pagtanggal sa kaniya ng puwesto, kapangyarihan, at pangalan.

Ipapakilala sa nobela si Elena (Eling). Siya ang huwaran ng Pilipina: edukada, hindi Amerikanisado, may puri, at hindi katulad ng ibang dalaga na nagiging prostituta para sa mga banyaga. Nagtapat si Gerardo at Elena ng pag-ibig sa isa’t isa. Pagkuwa’y napansin ni Gerardo na naging ningas-kugon lamang ang samahan ng kabataan (Dakilang Mithi) sa pagtatatag ng panggabing paaralan, pagtatayo ng biblioteca, paglalabas ng pahayagan, at kampanya laban sa sugal. Naghanda sila ng sayawan para akiting muli ang kabataang nawalan ng sigla. Nagsermon si Gerardo: Bakit kapag sayawan ay kaygilas ng kabataan? Natigil ang pulong na iyon nang dumating ang demonyo (naka-costume ito mula sa karnabal). Inaya niya si Gerardo para makausap nang sarilinan. Iyon pala’y si Kapitan Memo ito. Nang nasa puntong maghihiganti na ang kapitan, dumating si Florante para iligtas ang kaibigan. Tumakas sa dilim si Memo. Makaraan noon, nakita nila ang kalesang humaharurot sa kalsada. Laman nito si Elena at si Juancho na kapatid ng kapitan. Mabuti na lamang ang nahinto sa may tulay ang kalesa. Nailigtas nina Gerardo si Elena. Nagsagupa naman sina Florante at Juancho. Nasaksak ni Juancho si Florante; gumanti si Gerardo para sa kaibigan at dinaluhong si Juancho; nahulog itong binatang di marunong lumangoy. Iniwan naman sa mambabasa kung ano ang magiging kapalaran ni Kapitan Memo na nilambungan ng dilim.

Sugatan si Florante at hindi kayang lunasan ng doktor sa Libis. Bago ito mamatay, hiniling niya sa inang si Aling Tinay na ilagak siya sa kabaong na kinumutan ng bandila ng Pilipinas. Nanghilakbot ang mga mamamayan dahil labag ito sa Flag Law. Pero, matibay ang loob ng ina. Sa libing, tulad ng inaasahan, sinugod ng konstabularya ang kabaong. Nilapastangan at niyurakan ng Amerikanong tinyente ang bandila at ang libing. Nangahas na ipagtanggol ni Faure ang bandila pero ito’y nakulong. Sinugod ni Gerardo ang bilangguan at pinalaya si Faure. Pinatay din niya ang tinyenteng inalipusta sa simbolo ng bansa.

Mga Puna:
Kung gagamitin ko lamang ang dulog formalismo, lalabas na mahinang uri ng nobela ang “Bulalakaw.” Pero higit pa sa kasiningan dapat binabasa at sinusuri ang akda. Mas angkop na basahin ito sa panahon ng pagkakaakda—ipinagpatuloy nito ang tradisyong sinimulan ni Jose Rizal sa paglalarawan at panunuligsa sa kolonyal na pamahalaan at lipunan. Litaw ang tono nito ng pagbalikwas sa di-matwid na pamamalakad sa pamahalaan: tiwaling politiko, pag-abuso sa yamang kalikasan ng bansa dulot ng Batas Payne, pagsagka sa bandila ng Pilipinas, ugaling busabos ng mga Pilipino. Ang mga tauhan sa nobela ay mahahanapan ng ugat sa tauhan ni Rizal: Gerardo bilang Ibarra; Florante bilang Elias; Eling o Elena bilang Maria Clara. Mangyari pa, tulad ng giit ni Rizal, malaki ang gampanin ng kabataan sa paglaya ng bansa. Kung may tinatawag na drama simbolico at sedisyosong dula sa unang dekada ng pananakop ng mga Amerikano, ang aklat ay maituturing na sedisyosong nobela, bagamat huli na nang ito’y ilathala dahil sa takot ng nobelista na mabilibid. Sa halip, itinago niya muna ito at nagtungo sa Estados Unidos (diumano para maging pensionado o scholar). Nasabi ko ring nasa tradisyon ito ng simbolico dahil sa pagkakagamit ni Amado ng pangalang Masasakim, Mapagbalatkayo, at Kukong-Lawin para sa mga Amerikano. Ganito rin ang pagpapangalan ni Aurelio Tolentino sa kaniyang dula.

Kapansin-pansin na tila nananalumpati ang mga dialogo. Para nga itong sanaysay. Kung kasalukuyang mag-aaral ang bumasa, tiyak akong kikilabutan sila sa uri ng pagkakasulat ng akda. Nahihinto ang kuwento dahil sa mahabang pangangatwiran ng mga tauhan sa isa’t isa ukol halimbawa sa panghihumasok ng kabataan (Dakilang Mithi) sa mga usaping pampolitika. Laganap ang deux ex machina (“A resolution to a plot problem that is too convenient for the writer and unbelievable to the audience.”) Kaugnay sa pagbubuo ng karakter, wari itong editoryal na katha na maihahanay sa “Miss Phathupats” ng kuwentistang Kapampangan na si Juan Crisostomo Soto. Mangyari pa, makikita ang nobelista o maririnig mo ang puna niya sa nobela. Ito’y pinaghalong komentaryo, pagmumuni (ukol sa kalayaan, bandila, halaga ng babae at pagtitimbang ng kaalaman, at lahing kayumanggi), pagsusuri, at pagkukuwento, bagay na laganap sa panitikan ng protesta.

Ang "Sigwa" at ang Pagdaluyong ng Panitikan ng Protesta

2005-08-20T04:01:00.000+07:00

Mga Tala sa "Sigwa: Antolohiya ng mga Maiikling Kuwento"
Unang nalathala noong 1972, muling nalathala noong 1992
Quezon City: University of the Philippines Press

Matagal ko nang nabasa ang librong “Sigwa” pero minabuti kong ulitin ang pagbabasa nito dahil nakalimutan ko na ang mga kuwento rito. Minabuti ko ring isabay ito sa mga reading list ngayong buwan dahil angkop ito sa (hindi sinasadyang) tema ng mga aklat na binabasa. Halos kasunod ng antolohiyang “Agos” ang “Sigwa” pero malaki ang pagkakaiba ng dalawa kung pag-uusapan ang pananaw-mundo at ideolohiya ng mga manunulat sa koleksiyon. Gayong may pagkakaiba, kapansin-pansin din ang pagkakapareho ng dalawang aklat: narito pa rin ang pangahas na pagpapahayag ng kawalang-hustisya sa lipunan. Sa mga kuwento ng “Sigwa,” pinangalanan ng mga kuwentista ang problema. Hindi ito itinago sa pamamagitan lamang ng realistikong paglalarawan. Kung kaya, halos magsisigaw ang mga kuwento ng sakit sa bansa: imperyalismo, piyudalismo, at burukratang kapitalismo.

Sa “Bilanggo” ni Wilfredo Virtusio, agad masasabing bersiyon ito ng “Tata Selo” ni Sicat. Mang Selo ang ngalan ng tauhan na nahatulan ng pagkabilanggo dahil sa natagpuang patay sa kaniyang bukid. Bagamat pag-aari ni Mang Selo ang bukid, wala pa rin siyang ligtas sa mapanupil na sistema sa lipunan, maging sa bilangguan. Ipinakita ng kuwento ang salaulang kondisyon sa loob, ang maruming pagkain na agad nililikom para sa mga baboy ni Sarhento Damaso. Kapansin-pansin ang alusyon sa mga karakter ni Rizal. Ipinakita rin ang korupsiyon ng may kapangyarihan sa kuwento: ang sugalan sa piitan, pagkokompiska sa mga pasalubong, ospital na nagiging punerarya lamang, at ang pagtortyur kay Mang Selo nang tumanggi itong ipagbili sa gobyerno ang kaniyang lupa. Sa huli’y masasabi niya na “walang piraso ng langit” na masisipat mula sa kaniyang piitan.

Alegorikal na kuwento naman ang “Kamatayan ni Tiyo Samuel” ni Efren Abueg. (Kapuri-puri si Abueg dahil siya’y natatanging kuwentista na nalahok kapwa sa Agos at Sigwa.) Sa kuwentong ito, nasa pangangalaga muna ni Tiyo Samuel (Amerika?) ang mga lupain na pag-aari ni Felipe (Pilipinas?). Ibibigay niya ito sa binata kapag nasa hustong gulang na. Mainam na ipabasa ito sa mga interesadong pag-aaral ang kuwento ukol sa imperyalismong US, ilahok pa ang “Pina, Pina, Saan Ka Pupunta?” ni Fanny Garcia. Isang mestiso si Felipe, at hadlang si Tiyo Samuel na makipagniig ang pamangkin sa kayumangging si Ligaya. Pero mapusok ang dalawa, at nagbunga ito. Iniutos ni Sam na ipalaglag ni Ligaya ang sanggol. Sa galit, sinaksak ni Felipe ang Tiyo Samuel. Simbolikal ang pagkakapatay na ito.

Maaaring pagkukulang ko, pero hindi ko makita ang dahilan sa pagkakalahok ng “Anay” ni San Juan sa antolohiya. Ukol ito kay Fausto Piedad na inirekomenda ni Ariel kay Padre Torres para puksain ang mga anay sa simbahan. Sa huli, masosorpresa ang mambabasa dahil si Fausto pala, na hindi propesor at hindi kimiko, ay naghahalo-halo lamang ng iba’t ibang insectiside. Hindi siya nag-iimbento; isang huwad.

Ang “Sulat mula sa Pritil” ni Norma Miraflor ay maihahambing ko sa “Utos ng Hari” ni Jun Cruz Reyes. Nasa unang panauhan ang kuwento, sa pananaw ni Isagani. Sinusuri ng katha ang halaga ng edukasyon, pagkapantay-pantay, bugbugan sa kanilang lugar, pan-totong ng mga pulis, at sa mga luho ng Unang Ginang kumpara sa buhay nila sa estero. Kuwento ito ng pagkamulat ng mag-aaral na kumilos “para sa bayan.” Litaw sa kuwento ang mga imahen ng korupsiyon: ang estero, si Temyong Alat, at si Imelda Marcos.

Kumpara sa nauna niyang kuwento, mas litaw ang protesta sa “Masaya ang Alitaptap sa Labi ng Kabibe” ni E. San Juan. Nakatakda ang salu-salo sa paggunita ng ika-60 na kaarawan ni Francisco Palabra, isang makata. Iniisip niya kung may dahilan sa pagdiriwang. Malalaman nating “pinatahimik” siya ng pamahalaan sa paggawad sa kaniya ng Republic Cultural Award. Mula noon, ang dating politikal na bilanggo ay naging manunulat siya ng mga press release. Napanaginipan niyang isiwalat ang totoo, na wala siyang bagong obra, na walang “Birtud ng Bathala” sa harap ng mga bisita sa piging. Ang wakas ng kuwento ay nagpapahiwatig kung bakit ang mga makata ang pinakamatinding kaaway ng pamahalaan, at vice versa. Nagpapaalala rin ito kung paanong ang gantimpala ay maaaring magpatahimik at pumatay sa prinsipyo ng isang manunulat. Magandang simbolo sa kuwento ang tubig na dapat sana’y lumalabas sa puwente.

Pinakasopistikado sa istruktura ang “Dapithapon ng Isang Mesiyas” ni Ricardo Lee. Kasaysayan ito ni Dong na mula pagkabata ay pinagkakaitan ng tinig. Matalino siya ngunit laging nauumid. Ang kaniyang mga karanasan sa pagkabata--pagkakakulong sa silid ni Dona Agueda, ang pagpatay sa ama niyang si Daniel dahil napaghinalaang kalaguyo ni Dona Aurora, ang pagkasira ng bait ng kaniyang ina—ay magsisilbing tanikala sa sarili. Hindi siya makahulagpos sa gunita at kuwento niya ng kaapihan. Iniwan siya ng asawang si Marina, palipat-lipat siya ng trabaho, nais niyang pamunuan ang isang pambansang pag-aaklas pero hindi siya makaharap sa mga tao. Baog ang kaniyang pagsusuri sa paligid. Wala siyang naisatinig. May kritisismo ang kuwentong ito sa mga kuwento ng kaapihan na wala namang isinasatinig at hindi nililinaw ang protesta.

Pagkamulat naman ng isang ina ang “Maria, Ang Iyong Anak” ni Virtusio. Napaliting makisosyo ni Maria sa tiwaling pulis para mapaaral lamang ang anak na si Jesus. Naging kolektor si Maria ng tong ng pulis. Nakatira sila sa Looban at nais niyang mahango si Jesus sa lugar na ito. Mag-isa itong binuno ni Maria dahil ang asawang si Jose ay biktima ng karahasan. Natagpuan itong lumulutang sa estero, basag ang bungo, pinapatay ng Intsik na galit sa welga. Hindi mapigil ni Maria ang paghinto sa pag-aaral ni Jose. Ang anak niya ay naging aktibo sa kilusan. Laman ito ng mga DG at naging manunuri ng lipunan. Ipinaliwanag ni Jesus ang kaniyang prinsipyo: labanan ang pang-aapi, ipalaganap ang demokrasya sa lahat, at tapusin ang karahasan ng mga pulis at poltiko. Nag-rally rin sila sa Plaza Miranda para labanan ang reaksiyonaryong simbahan. Nasaksihan ni Maria ang karahasan ng mga pulis sa kabataan. Sa kaniyang panaginip, pinaliligiran sila ng mga baboy-ramo, lobo, at buwaya. Ito ang simbolo ng mga kaaway. Sa huli’y matatagpuan niya ang anak na bangkay sa sa ilalim ng tulay ng Mendiola.

Nasa hulma ng kuwentong ekolohikal ang “Daluyong sa Ilaya” ni Abueg. Inilarawan dito na kinakalbo ng inaanak ng Kongressman ang kagubatan sa Tala. Umiinog ang kuwento kay Narding, na tulad ni Jesus sa kuwentong “Maria” ay namulat sa sitwasyong panlipunan. Namalayan nitong may limitasyon ang batas at hindi nito matutugon ang suliranin at pagkakauri sa lipunan; para lamang ito sa mga naghaharing-uri. Naging aktibo si Narding sa kilusan para mobilisahin ang masa bilang “tagalikha ng kasaysayan.” Natapos na ang gawain ni Narding sa lungsod, at saka siya bumalik sa Tala, kasama ang sampu sa kilusan para sa armadong pakikibaka doon.

Nasa hulma rin ang naunang kuwento ni Miraflor ang “Kumpisal.” Nasa punto-de-bista ito ng kabataang si Ernesto na may adhika na labanan ang piyudalismo at imperialismo, at hindi ang ambisyong makapagtapos lamang. Pinupuna rin niya ang maling dulog sa pag-aaral ng kasaysayan, ang diskriminasyon ng Kano sa kapatid niyang CPA, ang patriyarkal na sistema sa kanilang tahanan, at ang pang-aabuso ng burges sa mga mahihirap.

Pinakadiwa ng antolohiya ang kuwentong “Si Tatang, si Freddie, si Tandang Senyong at Iba Pang Tauhan ng Aking Kuwento” ni Ricardo Lee. Pahayag ito ng kuwentista laban sa pagsusulat na “pampamilya” lamang. Nagsimula sa pustahan, matapos masaksihan ang masaker ng mga miyembro ng Lapiang Malaya, ang pagkamulat ni Rico (tagapagsalaysay) bilang nakikibakang artista. Dahil sa pakikipanayam kina Tatang at Tandang Senyo, namulat siya sa katiwalian sa mga nayon. Lumahok din siya sa unyon ng mga mangggawa sa palimbagan, at tumiwalag sa mga kaibigan sa pagtambay sa coffee shop. Kasama si Freddie, sasapi sila sa progresibong samahan ng mga manunulat para itaguyod ang kapakanan ng mga inaaping uri.

Malagim ang kahahantungan ng isang iskolar at antropolohista na inihihiwalay ang sarili sa pagkilos laban sa katiwalian ng lipunan. Ito ang pahayag ng “Kuwentong Alay sa Isang Kuwago” ni Fanny Garcia. Ayaw makilahok at makialam ni Dr. Romulo Tolentino sa barikada at demonstrasyon ng mga estudyante sa UP. Isinawalang-bahala niya ang suliranin ng mga katutubo na inaagawan ng lupa, ang diskriminasyon, ang kamangmangan ng mga ito, at ang nakamamatay na sakit. Ang mahalaga lamang sa kaniya ay ang kaniyang pananaliksik, ang kaniyang espasyo sa akademiya. Sa huli, ang bagay na kaniyang isinasawalang-bahala ay bagay ding papatay sa kaniya.

Kuwento ng mapagpalayang pag-ibig ang “Sandaang Damit” ni Garcia. Hindi maintindihan ng dalagang tagapagsalaysay ang buhay ng kasintahang si Dario. Lumahok ang binata sa progresibong organisasyon at naging dahilan ito sa pagkakabuo ng moog sa kanilang pagitan. Hindi maintindihan ng dalaga ang ideya ni Dario ukol sa kolektibismo at sa ideya ng kinabukasan sa isang bulok na lipunan. Sa huli’y makikilala ng dalaga ang tunay na nangyayari sa nayon (ukol sa pagmamay-ari ng lupa) at mawawasak ang romantikong pananaw niya sa lalawigan. Nawasak din ang ideya niya ng romansa, at sa halip napalitan ito ng kamulatan sa pagkilos.

Ang “Dugo ang Langit sa Balon” ay ukol sa pag-aaklas ng mga manggagawa laban sa Amerikanong kapitalista. Binubuwag din nito ang kamalayang alipin. Mainam na ambag ni Landicho sa kuwento ang paglalahok kay Ipong Negro sa pagbuo at pagkilos ng grupo ng mga manggagawa. Mainam din itong ikompara sa diwa ng "Impeng Negro" ni Sicat. Laban naman sa tiwaling panginoong maylupa ang “Isang Araw sa Buhay ni Juan Lazaro” ni Jose Rey Munsayac. Namulat si Juan, na dating Huk at sawa na sa hirap bilang magsasaka, na kinakasangkapan siya at ang iba pang magbubukid ni Kabesang Duwardo para angkinin ang lupa ng kapwa magsasaka. Sa huli, pinaslang ni Juan Lazaro ang Kabesa.

Mahalaga ang “Elias at Salome” ni Landicho dahil sa pagtatampok ng aktibo at progresibong tauhang babae. Aktibista si Salome at kritikal sa mga nangyayari sa lipunan. Mapupuna rin sa kuwento na binaligtad ng kuwentista ang kinamulatan: babae ay malaya, ang lalaki (Elias) ay kulong sa paglahok. Winasak din ni Landicho ang seksismo, na katangian din sa mga progresibong samahan.

Pinupuwing naman ni Edgardo Maranan sa kuwento niyang “Ipis sa Guhong Templo” ang pagkakaluklok ng mga artista, pantas, at pilosopo sa toreng garing. Sa kaniyang bersiyon, ginamit niya ang simbolo ng guhong templo na saksi sa mga perberso ng mga pantas at mga maharlika—ang mga pagtatalik at ang mga pagpapalitang-kuro na walang praktika at pag-intindi sa “mala-tao” na anakpawis at alipin. Radikalismo ang inihahatid ng katha sa pag-aalsa at armadong pakikibaka ng mga alipin sa templo upang wasakin ang di-makataong istruktura. Mainam rin sa kuwentong ito ni Maranan, na kaiba sa karamihan, ay ang paggamit ng simbolo, alusyon, at di lantarang pagkatha ng protesta.

Mga Puna:
Kapansin-pansin na halos statement at lantarang pagpapahayag ang mga sinasabi ng mga kuwento sa Sigwa. Tila plakard ito kung mangusap. Ang tema ng pagpatay sa antagonista ay simboliko sa pangarap na wakasan ang piyudalismo at imperyalismo. Mahalaga sa mga kuwento ang ambag ng mga kabataan at mga mag-aaral sa ikatatagumpay ng kilusan. Wari itong pagkukuwento ng isang editorial cartoon laban sa mga naghaharing-uri (pulisya, pamahalaan, tiwaling politiko, imperyalista). Mala-sanaysay ang pagkakasulat ng mga dialogo at may pagkakataong humihinto ang kuwento para magdiskurso at mamilosopiya sa kalagayan ng bansa. Higit na siyentipiko ang pagsusuri ng mga kuwentista kaugnay sa kanilang lipunan. Maaaring bunga ito ng kanilang pakikilahok sa mga DG, pag-aaral, at pagmamasid sa sitwasyon sa paligid. Litaw ang tema ng pagkamulat tungo sa pagkilos. Karamihan sa mga tauhan ay kumikilos at aktibo sa nakapaligid na problema. Ang pagsusulat ay tungo sa ikabubuti ng buhay ng mga anakpawis. Radikalismo ang isinusulong ng mga may-akda; may malinaw itong tono na nanghihikayat sa pagsanib sa kilusan at pagkilos tungo sa maayos na bukas.

Mga Paboritong Kuwento:
“Dapithapon ng Isang Mesiyas” (dahil sa kasiningan at sopistikasyon ng istruktura at gamit ng wika), “Elias at Salome” (dahil sa kamalayang pangkasarian), “Si Tatang, si Freddie...” (dahil sa tinataglay nito ang diwa ng antolohiya), “Sulat mula sa Pritil” (dahil sa magaan na wika sa seryosong paksa), “Isang Araw sa Buhay ni Juan Lazaro” (dahil sa masining na paggamit ng mga imahen; halos tula ang kaniyang prosa)

"Organikong Intelektwal" at ang Talambuhay ni Tatang

2005-08-15T06:48:00.000+07:00

Rebyu ng “Sa Tungki ng Ilong ng Kaaway: Talambuhay ni Tatang” (1988)
Metro Manila: Kilusan sa Paglilinang ng Rebolusyonaryong Panitikan at Sining sa Kanayunan (LINANG)

Sa pangunang pagbabasa, masasabing ang aklat na ito ay mainam na kapanabay na babasahin ng mga antolohiyang “Sigwa” at “Mga Agos sa Disyerto” nang masipat ang mga bersiyon ng prosa ukol sa kalagayang panlipunan ng bansa. Maikakategorya bilang panitikang underground ang aklat na ito na may katangiang “anti-imperyalismong U.S., pyudalismo at burukratang kapitalismo.” Kapuri-puri ang aklat sa paghahain sa mga mambabasa ng higit na awtentikong punto-de-bista sa kasaysayan, sa mga personahe nito, at sa konsepto ng bayani. Ayon sa panimula ni Elias dela Cruz, ang aklat na ito ay “alternatibong literatura na nagtatampok sa mundo na ibang-iba sa ipinapakita ng literatura ng istablisment.” Mangyari, tinatalakay nito ang buhay ni Tatang sa kaniyang paglahok sa Hukbalahap, pakikidigma laban sa Hapon, ang “klining” ng mga isniper sa Maynila pagkaraan ng digma, pagbubuo ng organisasyon ng mga maralitang tagalungsod, at ang mga pag-usbong ng mga samahan at unyon ng mga manggagawa sa mga hasyenda at asukarera sa Gitnang Luzon. Mahalagang ideya ng paglalathala ng aklat na ito ang pananalig sa itinuring ni dela Cruz na ideya ni Antonio Gramsci na “organikong intelektwal.” Sang-ayon sa kaniya, “sa batayang masa ay mayroong mga nakakapagpaunlad ng kakayahang panliteratura kahit walang pormal na edukasyon sa larangang ito.” Sumasang-ayon ako rito. Bago pa man nauso ang mga klase sa malikhaing pagsulat at panitikan, ang mga ninuno at katutubo ay nakahahabi ng kanilang mga awitin, epiko, alamat, bugtong. Sa kasalukuyang konteksto, ang batayang masa’y nakalilikha ng panitikan na labas sa kahingian ng akademiya: ang mga tula, teatrong pangkomunidad, sanaysay. May bagong hatid na tinig ang mga tekstong ito na naggugumiit ng bagong pananaw sa kasaysayan. Ayon nga kay Prop. Monico Atienza, ito ang “panitikang bayan” o “tinig mula sa ibaba” ayon sa pag-aaral ni Dr. Teresita Maceda.

Sa isang palihan (workshop) na nilahukan ko, sa taguyod ng PANULAT (Pambansang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas) noong 1997 sa Malolos, inihain ng mga panelist ang ideya na lahat ng mamamayan ay may karapatang sumulat ng kanilang talambuhay. Naisip ko ang mga talambuhay na laganap sa mga bookstore. Kadalasan, mga sikat na personalidad ang itinatampok. Madalas, hindi ito kathambuhay kundi talambuhay dahil ipinakomisyon ito sa isang manunulat. Nariyan ang mga talambuhay ng bayani ng Rebolusyong 1896, kardinal, pangulo, pamilya, tycoon, artista sa pelikula, at maging sikat na make-up artist. Ito marahil ang tinutukoy ni Elias dela Cruz na “literatura ng istablisment.” Ito ang mga talambuhay na sa pananaw ng mainstream na paglalathala ay katanggap-tanggap at nararapat ibahagi sa mambabasang Pilipino.

Gayunpaman, isang karangalan ang mabasa ang kathambuhay ni Tatang. Maihahanay ko ito sa kathambuhay ni Lola Rosa Henson, ang kauna-unahang Pilipina na lumnatad bilang comfort woman noong panahon ng Hapon. Bukod sa may hatid itong alternatibo sa aking binabasa, naging kongkreto sa akin ang mga ideya sa mga kathang Tagalog na tumatalakay sa reporma sa lupa, dahas ng digmaan, ugnayang panginoong-maylupa at magbubukid sa Gitnang Luzon, at kalawan ng hustisya at pagmamalabis-kapangyarihan sa mga institusyon sa lipunan. Sa talambuhay na ito, natunghayan ko ang pamumuo ni Tatang ng diwang mapanlaban sa panloloko ng mga kontratista sa suweldo ng mga manggagawa. Nakita ko rin ang kaniyang intelektwal na pag-unlad sa pagbabasa ng Communist Manifesto, Kalayaan, Socialism Today, atbp. Hanggang sa magkaroon siya ng ideya ukol sa unyonismo. Lumihis din sa konsepto ng talambuhay ang aklat na ito. Hindi ito kuwentong pansarili lamang. Sa aklat, tinalakay din ang buhay ng lipunan mula sa paglaganap ng kilusang manggagawa at ang sitwasyon sa Gitnang Luzon (ang mataas na patubo sa utang, pagdadala ng regalo sa panginoong maylupa, at ang ginagawang utusan ang anak na dalaga). Natunghayan ko rin dito ang “klining” na hindi ko nabasa sa textbook pangkasaysayan. Ito ang “paglilinis” sa mga natitirang mandirigmang Hapon at Taiwanese (Formosa) sa Chinatown, Maynila noong 1944 sa pangunguna ng mga Pulahang Intsik (Wachi) at Pinoy. Dagdag pa rito ang pagiging alamat ni Tatang si Baryo Magsaysay sa Tondo at pakikipag-ugnay sa masa para mabatid ang laganap na propaganda ng kaaway.

May hatid na karagdagang datos ang ikalawang bahagi ng aklat. Dito matutunghayan ang detalye sa paghawan niya ng sukal sa Hacienda Buencamino para tamnan ng tao, ang pag-eksperimento sa barayti ng tubong itatanim, pagtira sa kampamento (isang kuwarto, 10 tao), walang seguro para sa mga manggagawa sa sentral, ang mga aksidente sa asukarera dahil sa labis na antok ng mga manggagawa. Sa dami ng nakaliligalig na deskripsiyon tulad ng mga nagkalat na bangkay sa dalampasigan, may mga bahagi na nakakatuwa sa kaniyang pagkakaligtas sa kapamahakan: ang kaanyuan niyang hindi dorobo kaya nakaligtas siya sa paglilitis ng mga Hapon. Sinabi niyang namundok lamang siya para maghanap ng mga gulay at prutas dahil walang makain sa Maynila. Natalakay din niya na iba pang kalaban ng mga Hapon: ang Bolshevik, Sosyalista, at Komunista. Natukoy rin ang isang kalaban ng masa: ang “tulisapi” o tulisang USAFFE na nangungurakot sa masa. Higit ding nadetalye sa bahaging ito ang ipinaglalaban ng mga manggagawa—ang close shop contract na “karapatang pumili ng manggagawa ng bagong kasapi, ang bagong kasapi ay magiging kasapi agad ng unyon, at may karapatang magpaalis ng manggagawa ang unyon.”

Magaan ang wika ng aklat. May mga paglalarawan na maipapagkit agad sa isipan (ang mga lamok na sinlaki ng putakti, ang ligaw na patani na nagdulot ng pagtatae, at ang pagkuha ni Tatang ng sapatos ng pilotong Kano na namatay sa pagbagsak ng eroplano). Positibo ang nilalaman ng aklat at naghahatid ito ng mga tagumpay ng anti-pasistang hukbong bayan. Pansinin natin ang seksiyon ng Damayan: “Papaano nagdadamayan ang mga magsasaka? Kapag ang isang magbubukid ay binawian ng saka, nagwewelga lahat ang mga magsasaka bilang pagtutol sa pagtatanggal ng propitaryo sa kanyang kasama na kasapi ng KPMP. Kapag ang isang magsasakaay nagkasakit, kahit walang kalabaw ay matatapos ang lahat niyang trabaho sa bukid sa tulong ng mga kasama. Ganoon din sa paggapas, paggiik, hanggang sa masinop ang palay niya. Pati pari ay nagagawang maging libre ang serbisyo sa masa, tulad halimbawa kung may patay” (pp. 102-103). Tinukoy rin sa aklat na “dimonyo” ang RSA [Repressive State Apparatus](militar, pulisya, kapitalista at hasyendero at ang mga tuta nito). Makatotohanan dahil mula sa paggunita; mas nagpapatibay ng damdamin kaysa mga kuwentong may panlipunang nilalaman na nanggigipuspos o nagdadalamhati sa mga abang sitwasyon. Mangyari pa, ang mga babae sa aklat na ito ay malayo sa pagiging biktima ng panggagahasa (na lantaran sa kathang Tagalog). Sa halip, ang kababaihan ay nananandata laban sa mga Hapon.

Maraming mahahalagang detalye na hindi nailalahok sa kasaysayan. Ngunit laging may panahon para muling isulat ang kasaysayan, upang madagdagan, maisaayos, maituwid. Iyan ang pasasalamat ko sa aklat na binasa.

"Mga Agos sa Disyerto" at ang Pag-usbong ng Kamalayang Panlipunan sa Kathang Tagalog

2005-08-12T04:43:00.000+07:00

Pasakalye mula sa sanaysay na:
"The Literary Work and Values Education: Two Texts and Contexts"ni Dr. Bienvenido Lumbera (http://www.crvp.org/book/Series03/III-7/chapter_xv.htm):

In 1965, Mga Agos sa Disyerto was published. It was to become a landmark in the history of Philippine fiction because of its links with the tradition of social consciousness of the Rizal novels and its departures in method and temper from the writing of earlier generations.

It was in the much-maligned commercial weekly popular magazine Liwayway that "Impeng Negro" saw print. It was also this publication which honored the story at year's end as the best that had appeared throughout 1962. Liwayway was originally Photonews, but in 1922 it was converted into a weekly magazine specializing in popular fiction. At the time of Manuel E. Arguilla, Liwayway was to reach a popularity level that destined it as a major factor in the development of 20th century Tagalog literature, particularly fiction. Time and time again, young writers would excoriate the conservatism of the editorial policies of Liwayway, but in the 1960s it was beginning to show signs of opening itself to new writing from the young. Nevertheless, Sikat, looking back in the 1970s, found reason to deplore what he says were unwritten rules about content at the time he was actively contributing to the publication. Sikat listed five forbidden topics: (1) radical politics, (2) striking unions and organized labor, (3) attacks on religious belief, (4) sex, and (5) grim or violent subject matter.

Given the language he was using and the outlet open to him, Sikat addressed his stories to an audience radically different from the audience of contemporaries writing in English. The audience consisted mainly of readers from the lower middle and the lower classes, from both Manila and Tagalog-speaking provinces. The educational level of the bulk of Liwayway readers was elementary at the lowest, and high school at the highest. This meant that writers schooled in fiction coming from the West had to discard technical and stylistic borrowings with which Liwayway readers could not be expected to be familiar. The simplicity, even starkness, of Sikat's writing in "Impeng Negro" derived from such recognition of the limitations of the Liwayway audience. But more important, it was Sikat's intimacy with and affection for the Liwayway audience which gave his writing its peculiar ability to articulate and project the hurts and hopes of the poor and the abandoned. "Impeng Negro," in a time of nationalist unrest and activist fury, was a text encoding a fragmented society's anger and desperation and the isolated individual's vision of anarchy and violence as a way out of oppression.

Mga Nabasang Akda sa Antolohiya:

I. Mga Kuwento ni Efren Abueg

"Sa Bagong Paraiso" -Mainam na paggamit ng alusyong Biblikal para sa paksaing pagkamulat sekswal; may himig na subersibo sa tauhang sina Ariel at Cleofe (Adan at Eba?) sa kanilang paglabag sa mga kumbensiyon na iniaatas ng konserbatibong lipunan. Poetiko ang paglalarawan ng mala-Eden na kapaligiran ng kawalang-malay (innocence) at ng mga punong-kahoy sa pagtukoy ng pagpapalit-panahon tungo sa mundo ng pagkamulat (pagtatalik).

"Mapanglaw ang Mukha ng Buwan"-Bago ang teknik sa pagsasalaysay ng tatlong sabjek o tauhan sa kuwento na nasa yugto ng desperasyon sa digmaan. Mainam ang gamit ng imahen ng ningas kaugnay sa buhay at kapalaran. Dahil sa malarya ni Aling Maring, napilitang magpuslit ng armas at punglo ang banang si Mang Itoy. Kapalit naman ng tabletas, ihahain ng anak na si Clemenia ang kaniyang katawan kay Karyo.

"Mabangis na Lungsod"-Karimakimarim na katha ng pulubing batang si Adong sa simbahan ng Quiapo. Trahedya ang kinasapitan ng kaniyang pagtakas sa pangingikil ni Bruno.

"Dugo si Ulo ni Korbo"-Isang kuwento sa loob ng kuwento ukol sa pagkakaibigan ng sundalong si Ador at ang kalabaw(!) na si Corbo. Kung gaano kalagim ang pagpatay sa hayop, gayundin ang lagim nang lumatag sa bansa ang digmaan. Isang kuwento ng pagkamulat na maitutumbas sa "Old Yeller" at sa "The Yearling."

"Ang Lungsod ay Isang Dagat"-Pinakamaaliwalas sa mga kuwento ni Abueg; ukol sa pagsibol ng pagsinta sa pagitan ng prostitutang si Carina at ang trabahador na si Cesario, sa gitna ng nabubulok na lungsod at masungit na panahon. Malagim ang kasaysayan ni Carina (naglayas dahil sa pagpuputa ng ina, ipinagbenta ng pulubing inakala niyang magulang, nagka-STD ang ina, nagputa para mapagamot ito ngunit namatay din ang ina). Makatatagpo ng "matatag na timbulang kahoy" si Carina sa lalaki.

II. Mga Kuwento ni Dominador Mirasol
"Eli, Eli, Lama Sabachthani"-Serye ng kawalang-pag-asa sa buhay ni Elias. Nakulong dahil sa pagpatay nang ipinagtanggol si Celia sa manggagahasa; mala-hayop ang pagtrato sa bilanggong menor-de-edad sa Welfareville; lupit na buhay sa bilangguan dahil sa pagkain, sanidad, at siksikang espasyo; at ang iniihiang pagkain para sa mga preso. Nakapatay muli si Elias at inilipat naman sa Deathrow. Sa pagbitay, nagkaroon ng bagong pag-asa si Elias: sa pagbabanyuhay.

"Mga Aso sa Lagarian"-Pinakamalagim at masining sa akda ni Mirasol. May pagkakahawig sa "Sa Mga Kuko ng Liwanag": sakiting si Tata Ando na may tisis, ganid na kontratistang si Mr. Limpak, "paglalangis" sa operator ng derik, panghuhuthot ng kontratista. Walang seguro ang mga manggagawa, at wala silang makakapitan kahit abutan man ng kamatayan. Mainam ang pagkakagamit ng imahen ng matatabang aso para ilarawan ang inhustisya sa lagarian.

"Isang Ina sa Panahon ng Trahedya"-Kuwentong maihahalintulad sa Panunuluyan. Sa paghahanap ni Aling Marta ng katarungan sa pagpatay sa kaisa-isa niyang anak, naiparating sa mambabasa ang kabulukan ng pamahalaan, ng pulisya, ng hustisya. Lamang, hindi iginawad sa ina ang karapatang magparusa kay Boy Jungle-bolo, kundi ng isang malagim na aksidente na ikinasabog ng ulo ng salarin.

"Ang Biktima"-Kasaysayan ng binatang mamamatay-pulis na si Totoy Kikil, labing-apat na taon. Naging rebelde sa pulisya dahil na rin sa brutalidad ng mga pulis (pinatay ng mga ina ang ama niya noong bata pa siya). Naging siga sa bilanggunan si Totoy Kikil at lumawak ang impluwensiya. Sa bisa ng inspector (na siyang tagapagsalaysay), napanumbalik niya ang halaga ng paggalang at pagkaama sa kabataan.

"Makina"-Tulad ng mga aso ng lagarian, inihahatid nito ang mensahe ng kalunos-lunos na lagay ng mga manggagawa. Lamang, lunan nito'y sa imprenta. Waring bilanggo sa gusali ang manggagawang si Alipio. Walang seguro, walang proteksiyon, nabutas ang baga niya sa imprenta. Trahedya ang kaniyang kinasapitan. Kailangan na niyang mamahinga ngunit paano naman siya mabubuhay?

III. Mga Kuwento ni Rogelio Ordonez
"Dugo ni Juan Lazaro"-Ukol sa malagim na kapalaran ni Mando na tumangging lumahok sa welga ng mga manggagawa sa pabrika ng tela, gayong batid nito ang katiwalian sa loob (pagtrabaho sa Linggo, lagpas sa oras). Kapit sa patalim ang kaniyang pasiyang huwag sumali sa protesta. Ngunit may kabayaran iyon: ang kaniyang buhay.

"Buhawi"-Ukol naman sa manggagawa ng lansangan ang kathang ito. Iminulat sa mambabasa ang larawan ng karalitaan: ang pagkakabaon sa utang, malnutrisyon, overpopulation. Tinanggal sa trabaho si Andong dahil hindi niya ibinoto ang nanalong Kongresista. Sa paghihimagsik, hinampas niya ng piko ang kapatas.

"Sa Piling ng mga Bituin"-Larawan kung paano binabaliw ng mga katotohanan ng pintor na si Ismael. May pagtatangka sa paggamit ng teknik na daloy sa kamalayan.

"Inuuod na Bisig sa Tiyan ng Buwaya"-Ebolusyon ng isang lupang sakahan tungo sa pagiging pabrika; ng mga magbubukid tungo sa pagiging manggagawa. Muling idiniin ang kawalang-tinig ng mga magsasaka dahil wala silang sariling lupa; kawalang-tinig ng mga manggagawa dahil ayaw sa takot na masisante. Iginiit ni Ordonez ang problema sa pagawaan: walang umento sa sahod, takot magtayo ng unyon, at kailangang magpakitang-gilas. Bumagsak ang katawan ni Lino (dahil sa karamdaman); ang masaklap: tatanggalin na siya ni Mr. Cruz sa pabrika.

"Si Anto"-Sa pananaw ng manunulat na si Mang Roger, inilahad ang kasaysayan ni Anto buhat sa pagiging biktima ng pamilya sa pag-angkin ng lupain (na nagdulot ng atake sa puso ng ina, binaril na ama habang naghuhuramentado, ginahasa't nagbigting kapatid) tungo sa pagiging misteryosong matadero ng mga tiwaling protiyetaryo sa Cavite. Ang kathang ito ang sumusuma sa katangian at elemento ng mga kuwento sa "Mga Agos sa Disyerto."

IV. Mga Kuwento ni Edgardo Reyes
"Di Maabot ng Kawalang-Malay"-Inosenteng pagtanaw sa inosenteng pananaw ng dalawang batang sina Ida at Emy ukol sa buhay-looban, ang pagpuputa ng ina ni Ida, at ang karamdaman ni Obet. Higit na naipakita ng makapangyarihang wakas ang kawalang-malay ukol sa dignidad at lagay ng mag-anak.

"Lugmok na ang Nayon"-Muli, makapangyarihang akda ukol sa maling asal ng mga taga-lungsod na "gatasan" ang nakukubli at natatabing yaman sa nagsasalat na nayon ng Sapang Putol sa San Manuel. Sa kasiningan ni Reyes, makasisimpatya ang mga mambabasa sa tunay na lagay na nayon na malayo sa pintura ni Fernando Amorsolo at Carlos Botong Francisco.

"Emmanuel"-Kuwentong nagtatala sa mga adbentura ng magkaibigang binata, lalo't higit sa paghahanap ni Emmanuel ng kabuluhan sa buhay.

"Ang Gilingang-Bato"-Parangal sa mga inang nagtataguyod ng marangal na bukas sa kaniyang mga supling. Sa lahat ng mga kuwento sa antolohiya, ito ang may positibo at maaliwalas na pagsasalarawan sa kababaihan. Ang kadakilaan ng ina ay maihahalintulad sa tatag ng isang gilingang-bato. Isang tanong lamang, "Bakit hindi ang gilingan ang pinag-agawan ng magkakapatid, matapos pumanaw ang kanilang ina?"

"Daang-bakal"-Litaw ang pananaliksik, pakikipamuhay, obserbasyon ni Reyes sa paggawa at mga manggagawa ng rilesng tren. Nailantad niya, tulad ng isang mamamahayag, ang korupsiyon at katiwalian sa proyektong pampamahalaan--yaong pagnanakaw ni Mr, Manalang ng mga kagamitan, palakasan sa bisa ng mga opisyal sa pamahalaan, pandaraya sa tunay na bilang ng mga manggagawa, at ang pagtataon sa panahon ng eleksiyon. Mainam ang paulit-ulit na paggamit ng imahen ng tila mga bangkay na pagal na katawan ng mga manggagawa. Ito ang nagsilbing konsensiya ni Menes upang tanggihang malahok siya sa binubuong pandaraya sa loob ng sistema. Iniulat niya ang anomalya pero bingi ang mga namamahala. Sagad hanggang kasuluk-sulukan ang katiwalian sa lipunan.

V. Mga Kuwento ni Rogelio Sicat
"Tata Selo"-Maihahalintulad ang tema sa mga kuwento ni Ordonez. Lamang, may angking kasiningan ang kuwentong ito (ang alusyon at ang hiwatig ng panahon). Sa pagtaga ni Tata Selo kay Kabesang Tano dahil binabawa ang saka, matutukoy ang higit pang karimarimarim na katotohanan sa buhay: walang hustisya sa mga anakpawis, malalakas ang maykapangyarihan, at ang mga hikahos ay babawian hanggang sa maging "walang-wala."

"Impeng Negro"-Klasikong akda sa bisa ng pagbaklas nito sa makitid na pananaw ng mga Pilipino sa lahi at kulay. Negro si Impen at lagi'y nakatitikim siya ng karahasan at alimura sa kapwa-agwador na si Ogor. Naging klasiko rin dahil sa temang ang inaapi, kung maghihiganti, at mananaig sa huli.

"Quentin"-Isang kuwento ng pag-ibig na hindi maisasakatuparan. Ngunit, gayong "may sayad" ang kampanerong si Quentin, ipinamalas niya sa mambabasa na marunong siyang umibig at marunong ding umunawa.

"Sa Lupa ng Sariling Bayan"-Anuman ang hinanakit sa pinagmulan, babalik at babalik ka pa rin sa pinagmulan, sa kamatayan.

"Ang Kura at ang Agwador"-Mala-Pilandok (trickster tale) na kuwento ng magkakabatang si Diego/Egong Laki (na agwador) at ni Padre Gonzalo (na dating agwador, ngayo'y pari). Dahil may kahinaan din sa bait tulad ni Quentin, kapilyuhang pambata ang isinagawa ng agwador: linagot ang lubid ng kampana, sinabotahe ang tanim na papaya ng pari (paano na ang libido?), ninakaw ang alak ng pari, inihaw ang kalapati at kuneho ng pari. Isang kapilyuhan humantong sa madugong aksidente ang gumising sa pang-unawa ni Egong Laki. May bakas ng Katolikong sensibilidad, kuwento ito ng pagpapaamo sa isang walang pananampalataya. Kuwento ito ng panunumbalik ng paggalang, sa paraang magaan.

Mga Paboritong Kuwento sa Aklat: "Mga Aso sa Lagarian" (dahil sa gamit ng larawan), "Di Maabot ng Kawalang-Malay" (dahil sa kakintalan sa wakas), "Lugmok na ang Nayon" (dahil sa masakit na mensaheng kumukurot sa puso at sensibilidad), "Gilingang-Bato" (dahil sa kamalayang pangkasarian), "Tata Selo" (dahil sa kasiningan at makapangyarihang gamit ng salita), "Impeng Negro" (dahil sa mensahe ukol sa lahi), "Sa Bagong Paraiso" (dahil sa paggamit ng alusyon, at ang kuwentong "Si Anto" (dahil ito ang bumubuod sa diwa ng antolohiya).

Panimulang Reaksiyon at Tala sa Aklat:
Kapansin-pansin ang pagiging realistiko ng mga kuwento sa aklat, buhat sa kilusan ng "limang suwail" at sa "mga bagong dugo" ng panitikang Tagalog. Iniangat nila ang antas ng panitikan sa Tagalog/Pilipino, sa pamamagitan ang pagpapamalas ang pagkagulang (maturity) sa teknik ng pagkukuwento. Wala silang inililihim ukol sa kahirapan. Malayong-malayo ito sa moda ng "maganda pa ang daigdig." Dahil lumabag sila sa kumbensiyon ng komersiyal na panulat, malaya ang mga kuwentista sa kanilang sining. "Dinilig nila ang ka-disyertuhan" ng panitikang bernakular. Dito'y hitik sa karahasan, tanggap ang murahan, hindi romantiko ang depiksiyon sa "masasamang trabaho" may sex, may panggagahasa, lantad ang iba't ibang mukha ng kahirapan, ang pagkapit sa patalim. Karima-rimarim ang realidad. Maaamoy ng mambabasa ang lansa ng dugo, ang burak, ang putik, ang aspalto, ang pawisang katawan, ang anghit. Salat sa pag-asa ang realidad. Hindi inililihim ang kamatayan at ang pagpatay. Nanunuot sa lipunan ang karahasan, ang katiwalian, ang pagmamalabis ng pulis at mga politiko. Tila tanggap ng mga kumakapit sa patalim ang korupsiyon, sumusuot ito kahit sa pinakamaliliit na tao. Kawawa ang mga babae sa mga kuwento, palibhasa'y mga lalaki ang sumulat. Itangi natin ang kuwentong "Gilingang-Bato" ni Edgardo Reyes. Intsik, mestiso, Kastila, Amerikano, at mga matataba ang laging kalaban sa karapatan ng mga manggagawa at magbubukid. Malaki ang ginampanan ng mga pahayagang pangkampus (MLQ, PNU, UP) sa paglalathala ng mga kathang di ililimbag ng "Liwayway." Makamanggagawa at maka-anakpawis ang diwa ng mga kuwento; tila nagmumulat at nanghahamon. Ngunit, hindi katulad ng "Sigwa," hindi ito lantarang nag-aaya sa mga mambabasa na makilahok tungo sa pagbabago ng mga sistemang panlipunan.

"Maganda Pa ang Daigdig" at ang Ideyal na Bayan ng X

2005-08-09T17:30:00.000+07:00

Bahagi ng aking reading list ang aklat na ito ni Lazaro Francisco na nalathala noong 1955. Lagpas na rin ako sa kalahati, sa wakas. Dahil halos Ingles ang mga binabasa ko sa mga nakaraang araw, nahirapan akong magbasa sa nobelang ito. Dagdag pa rito, lumang Tagalog (hindi Filipino) ang wika ni Francisco; pinaghalong Tagalog-Bataan at Tagalog-Nueva Ecija. Umiinog ang nobela sa lihim na pagmutya ni Miss Loreto Sanchez, isang prinsipal, sa dating sundalo ng Bataan na si Mang Lino. Ginahasa ng mga sundalong Hapon ang dating maybahay ni Lino, hanggang sa nagpatiwakal ito sa kahihiyan. Nagtagpo sina Loreto (Luring) at Lino sa may Quiapo, nang iniligtas ng lalaki ang ninakaw na bag ni Luring. Sa pag-uwi ng binibini sa Pinyahan, sa bayan ng X, natuklasan niyang nakikipirmi si Lino, kasama ng kaniyang anak na si Ernesto dito.

Lantarang moralistiko at romantiko ang nobela, lalo pa't kung iisiping una itong nalathala (bilang serye o subaybayin) sa magasing Liwayway noong dekada `50. Kapwa mapagbigay at matulungin sina Miss Sanchez at amain nitong isang pari: nagbibigay ito ng trabaho sa mga mahihirap na kapitbahay. Gayunpaman, nakaigpaw si Lazaro sa pagsusulat ng komersiyal at pormulado. Matapang na sinuri sa nobela ang "kalawang ng kahapon"--ang tenancy system, ang ugnayang panginoon-alipin, sistemang piyudal sa lipunang agrikultural sa Gitnang Luzon. Ngunit, mababakas ang tindig-politika ni Lazaro, sa katauhan ni Lino: ayaw nito sa "mas malawak na demokrasya" o ang pagsapi nito sa mga gerilya o Huk, sa anyaya ni Kumander Hantik. Tinututulan ito ng nobelista dahil sa napipintong giyera sibil sa mga kanayunan. Sa halip, humihiling siya, sa persona ni Lino, ng reporma sa lupa at pagbubuwis ng pamahalaan, imbes na nasa pangangalaga at pamamahala ng mga haciendero ang kanilang lupain.

Huminto ako sa parteng dinakip ng konstabularyo si Lino. Napagbintangan siyang maysala sa pagpatay at pangungulimbat sa Maynila. Dinalaw siya ng pari ng Pinyahan para malaman ang tunay na kaso.

Inilahad ni Lino ang pangyayari sa Piyer X, Maynila. Ang kaso'y wala man lamang sasaksi sa kaniya. Makalawang beses na siyang makukulong dahil sa wala siyang saksi. Ang hindi alam ni Lino, nagtagpuan ni Rada ang saksi (at tunay na maysala) sa Camarines Sur [isang malaking coincidence!] pero tumakas na ito kasama ang 12 bilanggo nang ililipat na sa Muntinlupa.

Kumalat ang balita si Lino at ang kaniyang mga kasamahan ay nagmistulang-Robinhood. Hinuhuli nila ang mga Huk(balahap) na nagkakalat ng lagim, nanggagahasa, nagnanakaw. Nagkataong nagtagpong muli si Lino at si Kumander Hantik sa isang kuweba, habang nagbubugkal sila ng mga baril at punglo. Inanyayahan nito si Lino na lumahok muli sa Huk, para sa mas malawak na demokrasya, diumano. Tumangging muli si Lino. Hindi niya hangarin ang pandarambong. Bilang ganti, ipinalaganap ng mga sumukong Huk sa gobyerno na sina Lino ang ngayo'y nagkakalat ng lagim sa mga lalawigan. Nabuo ng Operation Scarlet pero hindi pa rin mahuli sina Lino.

Sa kumpisal ng isang rantsero, natukoy ni Padre Amante ang kinaroroonan nina Lino. Hihikayatin niya sina Lino na sumuko at ibabalitang mapapawalang-sala siya sa kaso ng pagpatay. Tinanggap ni Lino ang alok, at natuklasan pa niyang may pagsinta sa kaniya si Luring.

Mga Puna: May suspetsa ako na ang nobelang ito ay nabahiran ng sentimyentong anti-Huk nang isinusulat ni Francisco. Maaaring sabihin na propaganda ito ng pamahalaan sa paglupig sa mga tulisan pagkaraan ng digmaang mundiyal. Kapuri-puri at matapang ang pagpili ng paksa, lalo pa't sa magasing komersiyal ito nalathala noon. Gayunpaman, nakipagkompromiso ang nobelista sa kaniyang tagapaglathala kaya kapansin-pansin ang gamit niya ng kuwento ng pag-ibig. Tigib sa ideyalismo ang kuwento--mananaig ang pagmamahal, pagtulong sa kapwa, hustisya sa mahihirap, reporma sa lupa, nasyonalismo, kapayapaan, relihiyong tumutulong sa ikauunlad ng anak-pawis, at kontra-terorismo. Sa madali't sabi, "maganda pa ang daigdig" pagkaraan ng digmaan at sa patuloy na pagdami ng mga Huk sa mga kanayunan. Habang binabasa ko ang nobela, wari akong nanunuod ng lumang pelikula ng LVN: poetiko ang mga dialogo, mahahaba ang paliwanag, ma-pilosopiya ang mga katwiran, tradisyonal at ingat na ingat ang akto ng mga tauhan. Makabuluhan sa kaniyang panahon ang nobelang ito. Pero salat sa higit na pagpuwing sa sistemang pangkabuhayan at panlipunan ng bansa.

ANG CHOCOLATE FACTORY AYON SA NAG-ATKINS' DIET

2005-08-07T03:08:00.000+07:00

"From 4 pounds of sugar--the most concentrated of carbohydates--to 175 pounds per person a year in eleven generations! This may well be the most drastic dietary change in man's environment in his whole fifty million years of existence!

"So what? Sugar makes us fat. It makes dentists rich. One doctor asks, "If simple sugar can rot and crumble away to nothing the hardness of teeth, what ruins is it wreaking on the rest of the body." (Dr. Atkins' Diet Revolution by Robert C. Atkins: 1972, p. 57)

Noong bata pa ako (at alam kong nasa kamalayan din ito ng aking mga kababata), nahalina ako sa mga patalastas ng Goya Fun Factory at sa Tootsie Roll. Naging laman ng aking mga panaginip ang isang tren na lumilibot sa isang daigdig na yari sa mga kendi. Nagkaroon pa nga ng alamat na pampamilya na tanging mabait na bata lamang ang makararating sa Fun Factory. Ito ang bersiyon ng langit para sa mga bata ng aking henerasyon. Laging umaandar sa utak ko na balang-araw, makabibisita ako sa pabrikang iyon. Doo'y ang ilog ay tsokolate. Ang mga puno ay namumunga ng mga makukulay na kendi. Ang mga bulaklak ay yari sa kumplikadong hugis ng mga matamis. Nasa damuhan ang mga munting halaman na sa tingin pa lang ay ubod na ng tamis. Dagdag pa sa matamis na imahinasyon ng aking pagkabata ang kuwentong pambatang "Si Inggolok at ang Planeta Pakaskas" na isinasalaysay sa programang Batibot: yari sa gelatin, gatas, yema, tsokolate ang paligid.

Pagkatapos lamang ng kolehiyo nang makilala ko ang librong "Charlie and the Chocolate Factory" ni Roald Dahl. Isang segunda manong aklat itong nabili ko. Nagustuhan ko nobelang ito at saka ko napag-ugnay na hiniram ng Goya Fun Factory ang ideya nito mula kay Chocolate Factory ni Dahl. Naging isa sa mga nagustuhan kong nobela ni Dahl ang aklat; ngunit para sa akin, sa mga akda ni Dahl, higit na mainam ang "Matilda," "James and the Giant Peach," at ang "The BFG" (Big Friendly Giant). Napanood ko ang unang bersiyon ng Chocolate Factory. Siguro'y dahil napaglakhan ko ang estetika ng naturang pelikula, kaya hindi ko ito nagustuhan, maliban na lang sa theme song nito. Nang mabalitaan kong magkakaroon ng bagong bersiyon, sa direksiyon ni Tim Burton, naisip kong pagbibigay-hustisya ito sa mapaglarong prosa ni Dahl.

Mainam naman ang napanood kong pelikula kanina sa Eastwood Cinema 2. Mainam dahil ang mga batang manonood ay natatawa sa mga eksena. Nakapapasok sila sa pangarap ni Charlie na magkaroon ng golden ticket. Nasa moda ng "pinagpapala ang mabait at mahirap na bata" ang kuwento. May himig na didaktiko ang kuwento. Waring naririnig ko ang isang magulang na nangangaral: "Anak, magtiis ka lang at bubuhos din ang biyaya. Makararating ka rin sa daigdig na matatamis ang lahat." Lalo pang napagtibay ang himig na didaktiko nang isa-isang nalagas sa grupo ng limang bata, kasama ng lima nilang magulang/tagapangalaga sina Augustus Gloop (dahil ubod nang takas, pinabayaan sa kusina, hindi mapigil sa kangunguya), si Veruca Salt (dahil sa laki ito sa layaw at lahat ng gusto ay dapat niyang makuha), si Violet Beauregarde (dahil sa pagiging padalos-dalos nito at agresibo sa mga bagay kahit sa babala ng nakatatanda), at si Michael Teavee (na padalos-dalos din, hindi maawat sa telebisyon at computer games).

Kung gagamiting sukatan ang tradisyonal na pagtingin sa panitikang pambata at ang pananaw na moralistiko, pasado ang pelikulang ito. Nagtataglay ito ng mga ginintuang aral na gagabay sa tamang ugali ng bata.

Ngunit umigpaw si Roald Dahl sa tradisyonal. Gamit ang estilo ng humor (pisikal, dialogo, sitwasyon), naibalot tulad ng matamis na kendi ang tunay niyang agenda sa paggabay sa mga batang mambabasa. Napagsanib niya ang aliw at ang aral. Nilahukan pa niya ito ng elemento ng pantasya kaya masasabing hindi lantarang nangangaral ang kaniyang akda.

May bagong hatid sa mga henerasyon ng bata si Burton. Naisalin niya sa mga larawan at imahe ang matalas na prosa ni Dahl. Gayunpaman, sa labis niyang pagsandig sa kuwento, nailahok niya ang isang eksena na maaaring makainsulto sa usapin ng lahi. Ang tinutukoy ko ang mga tauhan ng Oompa Loompas. Kapag gagamiting batayan ang postkolonyal na diskurso, ikakabagsak ni Dahl ang kaniyang kuwento. May himig ng exotisisasyon (kumakain ng insekto at katerpilar ang mga katutubong Oompa Loompas) ang bahaging ito. May himig ng pang-aalipin (sila'y trabahador sa pabrika) at pang-aabuso (ginagamit ang mga Oompa Loompas sa eksperimento sa mga bagong produkto). Dagdag pa sa politically incorrect na eksena ang pang-aabuso sa hayop (sinasadyang saktan ang baka para makagawa ng Whipping Cream). Maaaring hindi ito mababasa ng mga bata, habang tumatawa at nagigitla sila sa unibersong binuksan ni Burton. Pero, sa pagtanda nila'y baka lumabas ang kubling pang-aalipusta sa lahi. Pinatutunayan ng pelikula, kahit pambata man, ay nagtataglay ng politika (masama man o mabuti). Hindi ligtas ang panitikang pambata bilang daluyan ng kamalayang maka-Europeo o maka-Puti. May nananatiling gahum (hegemony) kahit sa isang anyong pampanitikan na itinuturing na ligtas o payak.

Kung aalisin ko ang postkolonyal na pagbabasa, mahusay na pelikulang aliwan ang "Charlie and the Chocolate Factory." Bumalik ako sa gunita ng aking pagkabata. Naalala ko ang aking bersiyon ng Goya Fun Factory. Sana'y nagkaroon ako ng pagkakataon na makapunta sa pabrikang ito (para kahit isang araw man lang ay makain ko ang lahat ng mga tsokolate sa paligid). Isa pang pampamilyang alamat: maaari mong makain doon ang lahat ng kendi, basta huwag ka lamang mag-uuwi sa bahay. Para itong alamat ni Mariang Sinukuan: na sa bundok Arayat, puwede kang kumain ng mga gulay at prutas, huwag lang iuuwi sa bahay.

Paglabas ng sinehan, may kung anong lungkot akong naramdaman. Hindi na pala ako bata; gustuhin ko mang maging bata ang aking puso at kaluluwa. Magsulat at magbasa man ako ng mga kuwentong pambata. Kahit kaya kong bilhin ang lahat ng mga tsokolate, iniisip ko ang peligrong maidudulot nito sa aking katawan. Nasa panahon ako na binibilang ang ipinapasok na calories sa katawan; tinitimbang ang carbohydrates sa pinggan; sinusuri ang blood sugar; isinusumpa ang visible fats sa karne. Kaya sa gabing ito, namaalam ko sa ambisyon ng pagkabata. Paalam, Goya Fun Factory. Paalam, Tootsie Roll. Paalam, Golden Ticket. Nakapanlulumo na tulad ng ideya ng Pasko, magiging isang pambatang ideya ang pagkain ng mga tsokolate. Paalam, Milo. Paalam, Kitkat. Paalam, Hershey's. Paalam, ChocNut. Paalam, Cadbury. Paalam, Three Musketeers. Paalam, Snickers. Paalam, Nips. Paalam, Ovaltine. Paalam, Starbuck's at Seattle's Best.

Dagdag pa sa aking biglaang panlulumo ang gloripikasyon sa asukal at pagkaing maasukal. Nakuha ko ang ideyang ito sa libro ni Dr. Atkins, ang medikong kalaban ng mga refined carbohydrate. Sa telebisyon, lagi'y nakikita ko ang slow motion na kuha sa malalapot na arnibal, ang tasa ng tsokolate, ang piraso ng matamis bilang pampalipas-oras, ang ice cream na kasama sa pagdiriwang, ang kahon ng tsokolate sa romantikong magkasintahan. Bakit may gloripikasyon sa mga bagay na nakamamatay? Ang mga sinaunang tao, ang ating mga ninuno, ay nabuhay sa simple sugars mula sa prutas. Bakit ngayo'y nagiging "pasalubong ng bayan" ang cake na magbabanta ng diabetes, obesity, cancer?

Paano kaya kung baligtarin natin ang pangyayari? Puwede kayang patalastas ang mga gulay bilang handa sa birthday party? Puwede kayang kasama sa romantikong eksena ang pagkain ng letsugas at iba pang berdeng gulay? Puwede kayang iregalo sa anibersaryo ang isang kahon ng labanos o bayabas, may kasama pang pumpon ng bulaklak ng kalabasa?

Kung nagagawa ng mga patalastas ang gloripikasyon sa asukal, sana magawa rin ito sa mga pagkaing magpapahaba ng buhay. (Kung magkakagayon, aasahan kong ipapalabas sa mga susunod na taon ang pelikulang "Charlie and the Garden Fresh Salad." More?)

Rating: Nilalaman (6.5/10) Pamamaraan (8/10)

MGA HULING NAPANOOD

2005-08-06T05:34:00.000+07:00

Dalawang pelikula ang napanood ko sa mga nakaraang araw; iyong una'y sa ginhawa ng sariling kuwarto, at ang isa'y sa ginhawa ng pinakamainam na sinehan (sa palagay ko) sa Eastwood.

Matagal ko nang nabasa ang nobelang "Because of Winn-Dixie" ni Kate DiCamillo kaya nang malaman kong gagawin itong pelikula, muli ko itong binasa para manariwa ang aking gunita sa kuwento. Sa sikap ni Wayne Wang, naisapelikula nga ang nobelang pambatang ito. Masasabi kong tapat sa teksto ang naturang pagsasalin sa pelikula. Ngunit, hindi gaanong naisalin sa pinilakang-tabing ang mahika at rikit ng prosa ni DiCamillo. Gayumpaman, mainam pa rin ang pelikula. Matino, kumpara sa ibang halimbawa ng pagsasapelikula ng akdang pambata tulad ng "Lemony Snicket's Series of Unfortunate Events."

Kapuri-puri sa pelikula ang pagtatampok sa aso (Winn-Dixie, mula sa pangalan ng grocery store sa timog na bahagi ng Amerika) para maisaayos ang mga ugnayan sa komunidad ng Naomi. Sa bisa ni Winn-Dixie sa buhay ni India Opal (kilala si DiCamillo sa paggamit ng kakaibang pangalan ng mga tauhan niya), naisagawa ang mga sumusunod: (1) napaigting ang ugnayan ng mag-ama, (2) nasira ang haka na isang bruha ang kapitbahay, (3) nakilala ni India Opal ang mapagkalingang librarian, (4) nakilalang mabuti ni India ang mga bata sa komunidad, (5) nakilala niya ang katauhan sa likod ng isang dating bilanggo, (6) natutunan niyang unawain ang personalidad sa likod ng masusungit na tao. Gayong sa pagkakasulat nito'y mukhang didaktiko ang pelikula, pero kabaligtaran. Naisagawa ng pelikula na maging magaan at suwabe ang pagkakapasok ng mga ideyang ito. Hindi lumalabas na nangangaral ang pelikula ukol sa mabuting pakikipag-kapwa tao at pagkilala sa tunay na nararamdaman. May mga munting mahika ang kuwento: ang pagtatagpo ng mga tauhan sa komunidad dulot ng aso, ang kending lasang hilahil (Tagalog ng "melancholy"), ang punong naglalaman ng mga kasalanan (mga bote ng alak na nakasabit sa puno, dahil dating alkoholiko ang may-ari ng puno), ang mahiwagang tinig ng dating bilanggo na nakapagpapaamo ng mga hayop sa pet store, ang pagpapalambot sa puso ng Preacher (ama ni India) sa tulong ni Winn-Dixie, at ang pagkakaisa ng mga tauhan, gayong magkakaiba sila ng uri, lahi, at katayuan sa buhay. Mainam na device na ginamit ni DiCamillo ang paglilista ng sampung bagay na maglalarawan sa lumisang ina ni India Opal.

Rating: Nilalaman (8/10) Pamamaraan (7/10)

Magkapareho ng diwa ang dalawang pelikulang "Crash" at "Because of Winn-Dixie," gayong magkaiba ang mga ito ng intended audience. Ang "Crash" sa panulat at direksiyon ni Paul Haggis, tulad ng nauna, ay naglalayong sirain ang mga istiryotipo na may kaugnayan sa lahi. Nakabatay sa Los Angeles ang kuwento ng maraming tauhan. Walang iisang bida ang pelikula; bagkus, maraming tauhan ang ginamit para isalarawan ang isang lipunang multikultural tulad ng L.A. Kung pag-uusapan ang istruktura ng pelikula, maihahalintulad ko ito sa "Magnolia", "Amores Perros" at sa "Happiness"--nagkakasalubong ang mga tauhan, halos walang mga ugnayan sa isa't isa pero dapat magkatagpo para makabuo ng isang kakintalan. Mahirap ibuod ang pelikulang halos hindi linyar (salungat sa three-act structure) ang pagkakakuwento at walang iisang protagonista. Gayunpaman, matagumpay ang pelikula sa pagpuwing sa mga nakamihasnang istiryotipo ukol sa mga lahi sa L.A., bagamat maituturing silang mga mamamayan ng Amerika--

Api ba talaga ang mga Asyano sa Amerika?
Gagawa ba talaga ang mga Itim (Afro-Americans) ng masasama laban sa mga Puti?
Bakit masama ang pananaw ng mga taga-Middle East sa mga Latino?
Arabo ba ng mga galing sa Iran?
Walang bang gagawing mabuti ang mga Puti kundi ang ipagsigawan sa Amerika na sila ang dapat maghari?
Paano magiging magkaibigan ang isang among Puti at isang kawaksing (maid) na Latina?
Mabuti ba talaga ang intensiyon ng isang Tsino sa Amerika?
Bakit "Intsik" ang tawag ng mga Itim sa lahing Cambodian at Thai?

Higit pa rito, masasabi kong hindi nahulog si Paul Haggis sa bitag ng de-kahong pagkukuwento ukol sa usapin ng mga lahi sa Amerika. Sa pelikula'y walang lubusang masama. Sa pelikula'y hindi laging api ang itinuturing na minorya; hindi laging bida ang itinuturing na nangingibabaw. Dito'y ang itim ay hindi laging itim ang budhi; ang ang puti ay hindi laging puti ang mithiin. Binabasag nito ang mga nakamihasnang ideya ukol sa mga lahi. At dahil dito, nagiging komplikado ang personalidad ng bawat mamamayan sa Los Angeles, katulad ng pagiging komplikado ng isang lipunang nabubuo dulot sa pagiging multikultural nito.

Mainam na panoorin ang pelikulang ito bilang aralin sa kung paano ba humubog ng isang karakter na hindi mula sa makitid na pag-iisip. Hindi propaganda ang pelikula. Hindi ito nagtataguyod na "Igalang ang mga Asyano! Igalang ang mga Latino! Igalang ang mga Itim!" Sa halip, inilatag nito sa manunuod na ang kulay ay hindi magiging batayan sa kung ano ang katangian at tipo ng isang nilalang.

Rating: Nilalaman (9.5/10) Pamamaraan (9/10)

MGA HULING NABASA

2005-08-06T04:47:00.000+07:00

Sa wakas, matapos ang halos isang linggo, natapos ko na ang "Harry Potter and the Order of Phoenix." Masasabi kong sa limang aklat ni J.K. Rowling, ito ang pinakapaborito ko. (Pero inuusig ko ang sarili kung nagustuhan ko ba ito dahil sa haba at kapal ng aklat, ayaw kong isiping nagsayang lang ako ng oras.) Sa aklat na ito, higit kong nakita ang dilim at lagim sa isang nobela na nagtatampok ng tunggalian ng masama at mabuti. Dagdag pa, nabawasan ito ng pagiging "cute," bagay na mainam sa akin. Nawalan kasi ako ng ganang basahin ng Harry Potter, pagkaraan kong basahin ang "Harry Potter and the Goblet of Fire." Isang taon nang nakatiwangwang sa eskaparate ang kopya ko ng HP Book 5 (mula pa sa honorarium na nakuha ko nang magjudge ako sa University of Asia and the Pacific sa kanilang Buwan ng Wika celebration). Pakiwari ko, ang ikaapat na aklat ni Rowling ay isang mahabang pagsasalaysay lamang na maitutumbas sa intramurals. Kulang sa sustansiya ang bahaging iyon. Bumalik ang aking interes sa Harry Potter nang lumabas ang ikaanim na tomo. Lalo pa't karamihan sa mga kaibigan ko ang nakabili na ng kopya. Itinakda ko sa sarili na kapag bibili ako niyon, marapat kong basahin ang ikalima. Para, kako, hindi lamang aalikabukin.

Hindi ako binigo ni Rowling sa ikalimang aklat. Higit akong nakisimpatya sa hapding naramdaman ni Harry bilang outcast sa Hogwarts (dulot ng mga tsismis at paninirang-puri) at sa pagkakapaslang sa kaniyang ninong na si Sirius, kilala bilang bilanggo ng Azkhaban. Nasaktan ako nang binawi kay Harry ang karapatang makapaglaro ng Quidditch, at ang mga detensiyon niya kay Dolores (ubod ng hapdi ng parusa sa kaniya). Nanggalaiti rin ako kay Dolores Umbridge sa lahat ng katampalasan na ibinigay niya sa bida. (Nakilala kong motif ang masungit at mapang-abusong guro sa panitikang pambata tulad ng "Little Princess" o ng "Matilda"). Magandang ideya ang pagkakabuo ng manunulat sa Order of Phoenix at sa Dumbledore's Army. Dito mo makikita ang tunay na kaibigan at ang lihim na kalaban. (Naisip ko, mas higit kong matatanggap ang lantarang kaaway kaysa lihim na kagalit.)

Sa pagbabasa rin ng aklat, nais ko tuloy maging estudyante ng Hogwarts. Kung mangyayari ito, kukuha ako ng mga sumusunod na asignatura: Potions, Care of Magical Creatures, Defense Against the Dark Arts, Charms, Herbology, Astronomy at Divination. Kaluigod-lugod na habang binabasa ko ang aklat, bumabalik ang gunita ng pag-aaral ko sa high school--ang mga exam sa Biology, ang mga experiment sa Chemistry, ang elective ko na Baking. Mas nakapangingilabot ang malisyang ipinapalaganap ng Ministry of Magic at ng mga galamay ni Lord Voldemort. Mas hitik sa mga misteryo at sa mga bagay na dapat saliksikin. Bukod sa tunggalian ng masama at mabuti ang aklat na ito; mas angkop kong tawagin ito bilang isang kuwento ng imbestigasyon. Balak kong basahin ang aklat ni Bruno Bettleheim na "Uses of Enchantment" para higit kong maunawaan ang sikolohiya habang nakararamdam ako ng ginhawa sa pagsupil sa kasamaan at kadiliman. Salamat pala kay ulanmaya sa pagpapadala niya sa akin ng aklat na ito. Hayaan mo, pagkatapos ng lahat (ibig sabihi'y ang PhD., babasahin ko nang buo ang aklat na ito.)

Nabasa ko naman ang "Morning Girl" ni Michael Dorris, isang gabing nagluluto ako ng nilagang baka. Alam naman nating lahat na masarap ang ulam na ito kapag malambot ang karne. Kaya habang naghihintay akong magpalambot, napagpasiyahan kong basahin ang manipis na aklat ni Dorris. Mga tatlong taon na sa akin ang aklat na ito. Ngayon ko lamang nabasa nang buo. May halina sa akin ang aklat dahil mahilig ako sa mga akda na may kinalaman sa dagat. Mangyari pa, interesado rin akong magbasa ng akdang historikal. Mainam ang aklat na ito dahil sa napakaikling babasahin, buong-buo ang pagkakakuwento. Tunay nga ang kasabihan ng mga Hudyo (Jew) na "ang mga salita ay hindi binibilang kundi tinitimbang." Kapuri-puri ang aklat dahil sa matulain nitong prosa. Hitik sa imahen ng dagat, gabi, bagyo, araw, at katutubong kulay ang prosa. Gayong wala akong alam sa kasaysayan ng mga Native Americans bago dumating si Columbus (Cristobal Colon), nakaugnay ako sa teksto. Tama nga ang sabi ng mga kritiko, dapat ang mga akda/kathang historikal ay magiging kaiga-igayang basahin kumpara sa mga textbook na pangkasaysayan. Mayaman din sa kultural at antropolohikal na detalye ang akda: ang paniniwala nila ukol sa buhay pagkaraan ng kamatayan, ang pakikipagtagpo ni Star Boy sa yumao niyang lolo, ang ritwal pagkaraan ng kalamidad, ang karaniwang buhay ng mga sinaunang tao, ang pagbibigay ng pangalan sa kanilang lipunan [Morning Girl ang pangalan ng bida, Star Boy ang pangalan ng kaniyang kapatid]. Higit sa lahat ng ito, ang husay ng aklat ay ang pagtatampok ng karaniwang tao sa isang historical fiction. Iyon naman talaga dapat ang peotika ng ganitong anyo: ang pagbibigay ng espasyo sa mga karaniwang tao dahil laging bida ang mga bayani at ang mga maykapangyarihan sa mga aklat pangkasaysayan. Sa madaling sabi, bukod sa masining na pagkakasulat, bagong pamamaraan (ang paggamit ng nagsasalitang punto-de-bista sa bawat kabanata), maituturing kong subersibo ang tekstong ito. Karangalan ko ang pagbabasa ng teksto ni Michael Dorris; na sa pagsasaliksik sa kaniyang buhay, nanlumo ako na winakasan niya ang kaniyang buhay. Paanong ang ganitong nilalang na may potensiyal na maging dakila ay magpapatiwakal? Sayang, sana'y marami pa siyang maisusulat. Sana'y marami pa siyang aklat na hahanapin ko at pag-aaralan.

Susunod kong babasahin, dahil Buwan ng Wika, buong Agosto akong magbabasa sa wikang Filipino. Diyeta muna sa pleasure reading.

"Maganda Pa ang Daigdig" ni Lazaro Francisco (Nangangalahati na ako sa nobelang ito. Sa una, nahirapan ako sa paggamit ni Lazaro ng lumang Tagalog pero naaaliw ako sa pag-iibigan nina Miss Sanchez at ni Lino na isang beterano sa digmaang Bataan.)
"Maikling Kuwentong Tagalog" ni Teodoro Agoncillo (patnugot)
"Mga Agos sa Disyerto" (re-reading)
"Ang Pamilya ni Pascual Duarte" ni Camilo Cela
"Nasa Puso ang Amerika" salin ni Carolina Malay
"Sa Tungki ng Ilong ng Kaaway: Talambuhay ni Tatang"
"Ginto sa Kayumangging Lupa" ni Dominador Mirasol
"Pinaglahuan" ni Faustino Aguilar
"Bulalakaw ng Pag-asa" ni Ismael Amado
"Silang Nagigising sa Madaling-Araw" ni Constante Casabar
"Maiikling Katha" ni Genoveva Edroza Matute
"Ang Aso, Ang Pulgas, Ang Bonsai, at ang Kolorum" ni Reynaldo Munsayac

Hayaan ninyo, maglalaan ako ng maiikling pananaw sa mga aklat na ito sa susunod kong mga entry sa blog.

NGAYONG BUWAN NG WIKA

2005-08-06T03:19:00.000+07:00

Dumating na ang buwan ng Agosto. Panahon na naman ng mga patimpalak sa pagsusuot ng katutubong damit, paligsahan sa pag-awit sa Filipino, pagkilala kay Manuel Quezon bilang Ama ng Wikang Pambansa, at mga sari-saring pagtatanghal tulad ng sabayang-bigkas, talumpati, atbp. Sa buwang ito, muli na namang maaalala ang salawikain ni Rizal: "ang hindi magmahal sa sariling wika, daig pa ang hayop at malansang isda." Ngunit hindi ko batid kung may sumeseryoso na ang winikang ito ng pambansang bayani.

Ngayong Buwan ng Wika, inilista ko ang mga bagay na maghahatid ng tuwa at lungkod bilang isang tagasubaybay sa pag-unlad ng wikang pambansa. Mula ito sa pananaw ko bilang manunulat sa wikang Filipino at guro sa wika at panitikan ng Pilipinas.

Natutuwa ako dahil:

Filipino ang wika sa mga balita sa telebisyon
Filipino ang wika sa mga dokumentaryo at magazine show sa telebisyon
naka-dub ang wikang Filipino ang mga anime mula sa Japan
kasama na sa UPCAT (UP College Admissions Test) ang Filipino
nasa wikang Filipino ang mga popular na fantaserye at mga soap opera
may mainam na diksyonaryo sa wikang Filipino na masasandigan ng mga mag-aaral: ang U.P. Diksiyonaryong Filipino
nasa wikang Filipino naka-dub ang mga Koreanovela at iba pang banyagang soap opera
may mga banyagang pelikula ang naka-dub sa wikang Filipino tulad ng "My Sassy Girl" na malapit nang ipalabas
gumagamit ng wikang Filipino ang mga politikong (may sinasabi)
may Filipino subtitles ang ilang DVD tulad ng "Master and Commander"
maunlad ang dula at teatro sa wikang Filipino
may outlet ang mga manunulat sa Filipino at rehiyonal na wika (Hiligaynon, Iloko, Cebuano) sa mga patimpalak tulad ng Palanca at NCCA
ang mga manunulat sa Filipino ay kinikilala ng bansa bilang National Artist (tulad ni Virgilio Almario, Amado Hernandez, Levi Celerio, at Rolando Tinio)

Nalulungkot ako dahil:

maraming kabataan sa Metro Manila na kung mag-Ingles ay daig pa ang mga Amerikano
nakakahiyang magkamali sa gramatikang Ingles pero cool ang magkamali sa Filipino
para sa mga Pilipino, sukatan ng katalinuhan at "may pinag-aralan" ang pagkatuto sa Ingles
bibihira na ang pelikula sa wikang Filipino; namatay na ang pelikulang Bisaya; nilamon nang tuluyan ng Hollywood ang mga sinehan sa Pilipinas
nauuso na ngayon ng romance novel na Taglish (kaysa dati na Filipino)
humina ang komiks sa wikang Filipino; sumulpot ang graphic novel sa wikang Ingles
pinaiigting ng mga call center ang kapangyarihan ng wikang Ingles sa bansa
ang SONA ng mga pangulo ay nasa Ingles (kakarampot ay Filipino)
walang salin (translation) sa wikang Filipino ang mga popular at bestseller na aklat mula sa Amerika [mabuti pa ang mga Koreano, Thai, Chinese, Hapon ay may bersiyon ng kanilang "Harry Potter"]
parang bookstore sa Amerika ang Powerbooks, National, at Fully-Booked
hindi bumebenta ang mga aklat sa wikang Filipino
bagsakan ang Pilipinas ang mga pinaglumaang aklat sa Amerika at surplus na aklat sa UK
laganap pa rin ang "Speak English" policy sa mga paaralan
nananatiling artipisyal ang pagiging wikang pambansa ang Filipino
karamihan sa mga blog ng mga Pilipino ay nasa Ingles
wika ng prestihiyo ang Ingles para sa maraming Pilipino
ginagamit ang wikang Filipino ng mga politikong (walang sinasabi)
nananatiling wika ng kababawan ang Filipino (halimbawa sa tabloid at tsismisan)
maraming Pilipino ang hindi marunong magbasa sa Filipino
maraming Pilipino ang hindi marunong sumulat ng matalinong Filipino
maraming Pilipino ang hindi marunong sumulat ng tamang Filipino (halimbawa, hindi alam ang pinagkaiba ng "nang" at "ng"; kung mas angkop ba ang "kaniya" o "kanya")
may naniniwalang "walang mararating ang manunulat sa wikang Filipino"
maraming nag-aaral ng Ingles para makapanirahan sa Amerika, Canada, New Zealand, at Australia
itinatanghal muli ang Ingles bilang wikang panturo (para nga naman maging competitive sa globalisasyon)
maraming Koreano sa bansa ang nag-aaral dito ng Ingles
maraming naniniwala na ang wikang Filipino ay Tagalog
kapag nag-aapply ang isang bagong graduate ng trabaho, unang itinatanong kung fluent ito sa wikang Ingles (sabi sa anunsiyo: must be fluent in oral and written English)
wika raw ng mga katulong ang Filipino, sabi ni Dina Bonnevie
"binabalahura" sa mga tsismisan ang dalisay na wikang Filipino
hindi pa ganap ang intelektuwalisasyon ng wikang Filipino
ang mga board at bar examination ay nasa wikang Ingles
sa aking kolehiyong pinagtuturuan, mas maraming Filipinong kabataan ang kumukuha ng English Studies at European Languages kaysa Philippine Studies at wikang Filipino
kakaunti ang outlet sa paglalathala ng mga manunulat sa Filipino (walang broadsheet sa Filipino at iisa lang ang magasin, ang Liwayway)
wika ng novelty songs at iba pang awiting kabalbalan ang Filipino
maraming guro sa Filipino ang hindi marunong magturo ng wika at panitikang Filipino
marami ang naniniwala na ang guro sa Filipino ay nagtuturo lamang ng balarila (simuno, panaguri, pang-abay, pandiwa)
marami ang naniniwala na ang Filipino ay wikang bakya

Ngayong Buwan ng Wika, may dahilan ba tayo para magdiwang?

KAHULUGAN NG KAARAWAN

2005-08-04T00:51:00.000+07:00

Your Birthdate: March 30

Your birthday on the 30th day of the month shows individual self-expression is necessary for your happiness.
You tend to have a good way of expressing yourself with words, certainly in a manner that is clear and understandable.
You have a good chance of success in fields requiring skill with words.

You can be very dramatic in your presentation and you may be a good actor or a natural mimic.
You have a vivid imagination that can assist you in becoming a good writer or story-teller.
Strong in your opinions, you always tend to think you are on the right side of an issue.

There may be a tendency to scatter your energies and have a lot of loose ends in your work.
You may have significant artistic talent and be very creative.

What Does Your Birth Date Mean?

MASAYA AKO (Grade 1 composition)

2005-07-31T01:04:00.000+07:00

Napakaganda ng araw ko kanina. Malalim ang tulog ko. Maganda ang gising ko. Masarap ang kape at tsokolate ko habang nagyoyosi. Naabutan ko sa Channel 7 ang "Pinoy Pop Superstar", at nakita ko si Regine Velasquez. Kahit talo ang U.P. laban sa Ateneo sa UAAP, masaya pa rin ako. Naghugas ako ng mga pinggan, nang hindi naiinis sa domestic work. Hindi gaanong mainit, masaya ako. Hindi makulit ang mga pusa ko, masaya ako. Naayos ko ang files ko ng songs sa iTunes ko, masaya ako. Nag-ayos ako ang mga basura, kasi nga masaya ako.

Ang saya ko, grabe. Paumanhin na at ganito ako magsaya. (Teka, bakit ako hihingi ng paumanhin, masaya nga ako?)

Hinanap ko ang album ng The Brand New Heavies. Click sa kantang "You Are the Universe." Nilagay ko sa repeat mode. Wow, "If you conceive it, you can achieve it, that's why I believe in you..." Ang saya-saya. Matagal ko nang gustong patugtugin ito. Ngayon lang muli, hinihingi ng pagkakataon.

Tapos, pumunta nga ako sa Metro Walk. Hanap ako ng mga pelikula. Gusto ko pang sumaya.

Then, kumain kami sa Brazil, Brazil. Sarap ng Brazilian food. Buffet ako. Walang diet-diet. Masaya nga ako. Super. Sarap ng grilled pineapple (Hah!), grilled saba, grilled corn, grilled steak. Wow. Sarap ng puttanesca nila. Sarap ng chocolate cake nila. Sige. Ang ganda pa ng music nila. Authentic na BossaNova. Para akong nasa seashore ng Rio de Janiero. Heto ang buhay.

Bakit ba ako masaya?

Secret muna. May hinihintay pa ako. Pero malalaman n'yo rin.

"Sir, Scandal. Sir, Triple X. Sir, Adult Movies"

2005-07-31T00:08:00.000+07:00

Alam kong illegal pero isa sa mga kinahuhumalingan ko ngayon ang paghahanap ng magagandang piniratang DVD. Dati, sa Virra Mall pa ako dumadayo para maghanap ng magagandang titulo. Nang naupo si Chairman Edu bilang kontra-pirata, natigil ako ng mga dalawang buwan. Minsan lang ako nakapunta sa Quiapo para sa DVD. Dahil malayo, minsanan lang akong makapamili sa Makati Cinema Square. Natuklasan ko ring maganda ang koleksiyon sa may Tandang Sora, kahit madaling-araw, puwede akong makahanap ng mapapanuod. Nitong huli, natuklasan ko ang Metro Walk sa may Ortigas. Sila ang mga namimirata dati sa Greenhills na pinadpad dito dulot ng mga banta ni Chairman Edu.

Sa tuwing namimirata ako ng DVD, lagi akong inaalok ng mga ito:
Pirata: Sir, Scandal. Maganda...Boracay, La Salle, Dumaguete.
Ako: (magtataka) Ha?
Pirata: Sir, clear copy. Sama kayo sa akin. Marami pa...
Ako: Ayoko ng Scandal
Pirata: Sige na, Sir. May motel, may U.P. scandal.
Ako: (sa sarili) Ayokong mag-eskandalo rito!

Pirata: Sir, triple X, gusto n'yo?
Ako: (habang naghahanap ng ibang kopya at titulo) Hindi ako nanunuod ng X
Pirata: May M2M kami, sir.
Ako: (sa sarili) Anak ng pinirata! Mukha ba akong naghahanap ng M2M?!!!
Pirata: Sige na, sir. DVD copy.

Kanina, sa Metro Walk, habang naghahanap ng mga bagong pinirata, naulit na naman ang dialogo ng mga namimirata. Heto ang eksena, naghahanap ako ng kopya ng "Chungking Express" o ng "Crash", o anumang bago na wala pa sa aking koleksiyon.

Ako: (habang hawak ang kopya ng "Crash") DVD copy na ba ito?
Pirata: Clear copy lang.
(Sandaling katahimikan.)
Pirata: Sir, adult movies, ayaw ninyo?
Ako: (nagitla)
Pirata: Adult, sir. Halika, tingnan mo ang collection ko.
Ako: (hindi makapaniwala, nagbubungkal pa rin)

Paglabas ko ng Metro Walk, imbes na Adult movies ang tangan, dalawang children's film ang aking napili. Isa'y mula sa libro ni Dianna Wynne-Jones na isinapelikula ni Hayao Miyazaki. Ang isa'y mula sa paborito kong manunulat, Kate DiCamillo, sa direksiyon naman ni Wayne Wang. Excited na akong makauwi; gusto ko na itong panoorin.

Hanggang sa paglabas ko, nauulinigan ko ang Pirata, binubulungan ang isang mama. "Sir, adult...Sir, scandal."

NATIONAL CHILDREN'S BOOK DAY

2005-07-30T17:37:00.000+07:00

Huli man daw at magaling, maihahabol din. Late ako sa selebrasyon ng NCDB ngayong taon (July 19, 2005). Late na akong nagising, at grabe ang traffic. Sayang, hindi ko naabutan ang launch ng 3 new childrens books ko ng Gintong Salakot (Vibal Publishing House) series--"Baha!" illustrated by Panch Alcaraz, "Hilong Talilong" illustrated by Mark Salvatus III, at "Apat na Mata," illustrated by Redge Abos.

Bukod sa pagpapasinaya ng mga bagong aklat para sa bata, pinarangalan din ang mga nagwagi sa PBBY Writer's and Illustrator's Prize. Pitong taon na ang nakalilipas nang nanalo ng Grand Prize ang kuwento kong "Federico" sa PBBY. Sa CCP rin ginanap ang awarding/ lauching ng first book ko, kaya deja vu kapag umaattend ako sa NCBD. Bakit tuwing ikatatlong Martes ng Hulyo ginaganap ang NCBD? Dahil bilang parangal sa pagtatangka ni Dr. Jose Rizal na ipakilala ang kuwentong-bayang "Ang Pagong at Matsing" sa daigdig. Nalathala ito sa "Trubner's Oriental Record" sa London sa mga panahon din iyon.

May espesyal na gunita sa akin ang NCBD. Sa araw na ito, taon-taon, may nalalathala akong bagong aklat pambata. Natutuwa rin ako at ang daming aklat na inilulunsad; marami na namang mababasa ang kabataang Filipino. Hindi na nila kami nasisisi na puro Harry Potter na lamang ang laman sa children's book section ng mga bookstore. Bukod pa rito, naaalala ko ang paglalathala ng aking kauna-unahang aklat. At ito'y isang aklat pambata.

Heto pala ang isang artikulo na nakuha ko mula sa Adarna House (ang publisher ng aking tatlong librong Federico, Misteryo!, at Anina ng mga Alon). Check out: www.adarnahouse.com

Adarna House and PBBY: In Retrospect Friday, July 1, 2005

The Philippine Board on Books for Young People (PBBY) who likewise endeavors to promote and develop children’s literature in the Philippines has been helping Adarna House produce quality books for the past two decades. The PBBY, established in 1983, is a private, non-stock, non-profit organization whose institutional members include The National Library, The Cultural Center of the Philippines, and Museo Pambata. The Children’s Communication Center, one of the PBBY’s founding members, actually gave birth to Adarna House due to its need for a publisher and distributor for its many publications for children. To date, Adarna House has
published over twelve stories whose authors and illustrators won the PBBY-Salanga Writer’s Prize and the PBBY-Alcala Illustrator’s Prize respectively. Each literary piece and graphic interpretation is a foray into unique narratives on topics not commonly delved into by publishers of popular fiction. Among the winning stories of the early 80’s, perhaps Ang Kamatis ni Peles (1984) would be the most memorable story published by Adarna House. Renato Gamos’ illustrations delightfully gave life to Alberta Angeles’ story about a grasshopper who, through hard work and a series of amusing ministrations, was able to grow such plump tomatoes. In 1993, Nikhus Katindoy, who illustrated Terengati, won the year’s PBBY Illustrator’s Prize. The use of mixed media in interpreting the story of a mortal who married a sky maiden started the
courageous foray of Adarna House illustrators into the use of alternative media in creating storybook illustrations. This was followed by Bruhahahaha…Bruhihihihi…,(1995) which was written by Corazon Remigio and illustrated by Roland Mechael Ilagan. Remigio tackled the story of an old lady whom everybody thought was a witch. It turns out that the old lady was merely a victim of several misconceptions. The same goes for Ang Itim na Kuting (1996) by Natasha Vizcarra and illustrated by Ferdinand Guevarra, where a stray cat finds it difficult to find a home because of its physical appearance.

One of the most daring attempts at using storybooks to teach sensitive issues is Federico, which won in 1997. Eugene Evasco weaved the story of a child experiencing Down Syndrome into a very stirring narrative while Paul Eric Roca managed to interpret the story in such a way that the physical appearance of the main character would not be a source of malevolent amusement.

Ang Tatlong Kahilingan ni Julian (1999) and Uuwi Na Ang Nanay Kong Si Darna (2002) tackled the issue of parents leaving their kids to work abroad. Mayroon Akong Alagang Puno (1998) used a magical tree to show the power of a child’s imagination. In 2000, Germaine Yia wrote the story of a boy who was so worried about having an impostor cousin. Nasaan Si Kuya Emil?, which was illustrated by Michael Adrao, humorously sheds light unto the changes brought about by puberty. Matagal Ang Sundo Ko? (2001) is a clear favorite as many kids have experienced anxiety because their parents or their yayas didn’t fetch them in school on time. Sandosenang Kuya (2003) by Russell Molina and illustrated by Hubert Fucio surprises you with the plot’s wonderful twist. This story which can only be fully appreciated in Filipino, tells about a group of boys who one would assume are members of the family but turns out to be residents of the same orphanage. To describe Papa’s House, Mama’s House (2004) by Jean Lee Patindol and
illustrated by Mark Salvatus III would not do justice to the exceptional skill demonstrated by both author and illustrator in handling the issue of marital separation. Of course, The Yellow Paperclip With Bright Purple Spots, by Nikki Dy-Liacco and May Ann Licudine, is yet to be published this year. It would be a delightful addition to PBBY’s roster of magnificent stories. Most of these stories use avant-garde narratives. Be that as it may, Adarna House and the
Philippine Board on Books for Young People continue to recognize those who are brave enough to set a trend that will help young Filipino minds obtain a broader perspective of things and in the process, be more interested in the alternative ending rather than the happily-ever-after.

HINDI BA TALAGA PINAG-IISIPAN ANG POPCORN MOVIE?

2005-07-30T02:36:00.000+07:00

Matagal na rin akong hindi nakakapanood ng pelikulang bakbakan--isang porma ng pelikula na naglaho na sa pelikulang Filipino. Tandang-tanda ko noong aking kabataan, marami-raming pelikulang Filipino ang maituturing na aksiyon. Nariyan ang mga pinapasabog na kotse, mga kalahating oras na habulan sa highway, mga pagsasayang ng bala, mga pagsabog ng dinamita, at kung anu-anong uri ng armalite at kanyon. Sa gastos siguro sa produksiyon, sa panahon ng pamimirata ng pelikula, hindi na mapagkakakitaan sa bansa ang mga ganitong uri ng pelikula.

Lalo na sa pagdagsa ng mga pelikulang bakbakan sa Hollywood sa mga sinehan sa Maynila.

Pinaghalong love story-futuristic-action ang "The Island". Pinanuod ko ito sa Glorietta dahil sa kawalan ng mapapanuod. Nasa linggo ako ng walang mapanuod na maganda-gandang pelikula. Sayang, hindi ko man lang napanood ang mga pelikula sa CineMalaya; sana ipalabas muli ang mga ito o maging available sa VCD. Sa susunod na linggo pa ipalalabas ang "Charlie and the Chocolate Factory" ni Tim Burton. Hinihintay ko pang ipalabas ang "Cinderella Man" at "Red Eye".

Kung gagamitin kong sukatan ang pagkamangha sa mga bakbakan at mga bagay na sumasabog, ang mga habulan sa highway, ang helicopter na lumilipad, at mga makapigil-hiningang paglambitin sa itaas ng gusali, masasabi kong hindi ako binigo ng "The Island". Pista sa pandama ang mainam nitong tunog at ang antipisipasyon ko sa mga bida na matakasan ang mga tumutugis sa kanila. Mainam itong popcorn movie [pelikulang hindi gaanong pag-iisipan; makakaya kong dumukot ng popcorn habang nanunuod].

Hindi ba talaga pinag-iisipan ang popcorn movie? Siguro, kung tamad akong manunuod, sasandal lang ako sa upuan, magpapalamig, manginginain ng tsitserya, at papalakpak sa eksena. Pero nais kong maging aktibong manunuod. Nais kong makipagdialogo sa pinilakang-tabing. Tutal, ang pelikula naman ay isang paraan ng komunikasyon; isang paraan ng pagkukuwento.

Kahit pa lantarang komersiyal ang pelikula.

Pakiwari ko, likas na katangian ng pelikulang Hollywood ang lumikha ng pelikulang bebenta. Natural lamang, may mga sangkap ang pelikula na panghikayat--ang pagpili ng mga artistang gaganap, tunog, hitsura, at maging ng film cliche. May halaga ito (kahit isinusumpa ng marami) para makapaglahad ng mensahe sa nakararami.

Hindi perpekto ang pelikula. May malaking butas ito sa kuwento. Bakit ang bilis ng adaptasyon ng clones (Ewan at Scarlett) sa bagong daigdig? Bakit ang bilis maglaho ng kanilang pagkamangha sa labas? Bakit ang bilis nilang matutong ikubli na buhat sila sa kubling lipunan? Bakit ang bilis matutong magmaneho ni Ewan, gayong pigil at limitado ang kanilang kilos sa dating espasyo? Pero hindi pormalismo ang layon ng aking argumento.

Pangunahing tanong ng pelikula: "May karapatang pantao ba ang mga clones?"

Sina Ewan at Scarlett ay mga clones para sa kanilang sponsor (human nila). Sa kanilang katawan kukunin ang mga lamang-loob, sakaling magkaroon ng problemang medikal ang insurance policy holder. Puwedeng kunin sa kanila ang atay, kidney, baga, puso, at balat; depende sa pangangailangan. Naisip ko, matalim at engrande ang pinagmulan ng naratibo ng pelikula. Kapantay nito ang sitwasyon sa hinaharap ng mga (paboritong) aklat na nabasa ko, partikular na ang "The Giver" ni Lois Lowry, "City of Ember" ni Jeanne DuPrau at ang "House of the Scorpion" ni Nancy Farmer. Nasa moda ito ng pagkuwestiyon sa isang lipunang mala-utopia. Natural, ang kukuwestiyon sa mala-Eden na kinabukasan ay ang bida (si Ewan).

Ang mga clones sa dambuhalang gusali/lipunan ay may kolektibong gunita na sila'y nakaligtas sa dakilang kontaminasyon sa daigdig (may alusyong Biblikal pa ng baha sa panahon ni Noah). Sa lipunang iyon, walang alam sa dako paroon ang mga clones. Tanging ideya nila ng labas ang "the island". Mabibilang lamang sa kanila ang maaaring makapunta sa nalalabing paraiso sa daigdig. Naibibigay ito sa anyo ng loteriya. Inaasam-asam ng clone ang balang-araw, makapupunta sila sa isla.

Tulad ng arketipal na pusa, naging palamasid-palatanong-nagtataka-mapantuklas si Ewan. Lalo pa't nakatuklas siya ng isang insekto na nakapasok sa kanilang lipunan. Inuusig niya ang sarili: may buhay kaya sa dako pa roon? Lagi rin siyang binabalikbalikan ng bangungot (isang depekto ito sa "produkto" ng bioteknolohiya dahil tumutubo at nagsasanga ang gunita sa mga henerasyon ng clones). Naipipinta niya sa isip ang larawan ng isang bangkang "Renovatio" (rebirth sa wikang Latin). Dulot ng pananabik na masagot ang sariling pagtataka, umigpaw si Ewan sa mga teritoryo ng kaniyang espasyo. Sa pagtakas niyang iyon, natuklasan niya ang katotohanan:

Hindi totoo ang pangako ng paglalakabay sa paraiso. Walang isla. Gumuho ang ideya ng paraiso. (Paradise lost?) Umusbong ang ligalig sa paraiso.

Sa halip, silang mga clones ang pagkukunan ng bago at mainam na lamang-loob. Sa kanilang katawan aanihin ang mga pangangailangan ng totoong tao.

Sa pagkakatuklas na iyon, manunumbalik tayo sa istiryotipo ng bayaning lalaki na tagapagligtas ng babae (Scarlett) na sa umagang iyon ay patungo na sa Isla. (Malalaman sa kuwento na may sakit pala ang sponsor ni Scarlett; kailangan nito ng bagong kidney.) Magkatuwang sila sa pagtakas sa paraiso (utopia) hanggang sa makilala na may buhay pala sa dako pa roon (mundo natin).

May mga kaisipang naibibigay ang pelikulang ito, sabihin man agad ng ilan na aliwan ito. Halimbawa, pinupuwing nito ang isyu ng siyensiya sa kasalukuyan. Tinitimbang nito ang halaga ng cloning sa hinaharap; kung ito ba'y tunay na kapaki-pakinabang sa sangkatauhan. Makatao ba ang teknolohiya?

Naisip ko rin ang isyu ng pagbebenta ng mga lamang-loob ng tao. Sa pelikula, nasa anyo ito ng insurance, kaya nitong dagdagan ng 60 taon ang buhay ng tao. Sa Pilipinas, sa kasalukuyan, lantaran ang pagbebenta ng lamang-loob ng tao. Para may maipantawid sa buhay, may nagbebebenta ng kanilang kidney sa murang paraan. May nagbebenta ng sariling dugo. May nagkakalakal ng katawan. May nagbebenta ng sariling sanggol. Pribelehiyo ng ilan ang magpadagdag ng suso, biloy, puwet, buhok, baba; magpatanggal ng lawlaw na balat at suson-susong taba. Ganito ang bisa ng teknolohiya sa Pilipinas.

May bisa ba ang futuristic fiction o science fiction sa lipunan natin? Sa Amerika, inilulunsad ang Discovery; sa Pilipinas, hinahanapan pa ng lohika ang kontrobersiyal na tren ng pamahalaang Arroyo mula Caloocan hanggang Malolos. Sa Amerika, tinutuklas ang gamot sa sakit sa ADHD atbp; sa Pilipinas, kulang sa gamot sa malaria, rabies, polio, leprosy, at tuberculosis.

Bakit ako namamangha sa pelikula ng malayong kinabukasan? Bakit ako naaaliw sa "The Island"? Marahil, umaasa ako na mararating ng bansa ang ganitong estado. Kahit kalahati man lamang ng progreso sa teknolohiya. Salat kami sa siyensiya, marami pa namang matatalino sa aming mga mag-aaral. Lamang, mas pinipili nilang kumuha ng kurso sa Nursing at Caregiving. Heto na ang panahon ng pagdakila sa mga katulong ng medisina.

Madalas, kapana-panabik sa Pilipino ang makipaghabulan at makipagbakbakan sa progreso sa dakong ito ng daigdig. Malayo pa ang inaasam na hinaharap.

Rating: Nilalaman (7/10) Pamamaraan (8/10)

SAAN AKO KUMUKUHA (AT KUKUHA) NG REKOMENDASYON?

2005-07-29T08:18:00.000+07:00

Madalas kong tinatanong ang sarili kung bakit ang dami kong wish list ng mga libro. Bakit nga ba? Marahil, napapadalas akong magsaliksik sa Internet kaysa sa library. Ngayong naka-study leave ako, mas praktikal na manaliksik sa net. Maraming salamat sa google, kaya ginawa ko itong home page.

Habang tumatagal ang aking cyberpaglalagalag, mas humahaba ang listahan ng mga aklat na gusto kong basahin, gusto kong bilhin.

Pero saan ko nakukuha ang aking rekomendasyon ng mga aklat?

Pangunahing nagrerekomenda sa akin ang hatol ng mga piling librarian ng Amerika at ng United Kingdom. Taon-taon, hinihirang nila ang mga pinakamahuhusay na aklat pambata. Ito ang Newbery Medal, ang Michael Printz Award, at ang Carnegie Medal. Pagkaraan ng kanilang anunsiyo, agad akong nasasabik na mabasa ang kanilang ipinanalo. Minsan, sumasang-ayon ako. Minsan, hindi. Pero madalas, lalo na sa Newbery, pakiramdam ko'y masyadong de-kahon ang kanilang napipiling aklat (halimbawa'y may pagkiling sila sa mga problem novels--mga akdang tumatalakay ng mga patong-patong na problema na malayo sa karanasan ng ordinaryong bata). Ganunpaman, malaking pasasalamat ko at may mga napipili silang mga klasiko at magiging klasiko: "The Giver" ni Lois Lowry, "Tom's Midnight Garden" ni Philippa Pearce, "The Last Battle" ni CS Lewis, "Island of the Blue Dolphins" ni Scott O'Dell.

Aliw na aliw rin ako sa proyekto ng mga taga-Allen County Public Library. Gumawa sila ng ranking ng mga Newbery Winners. Dito ko ibinatay ang aking babasahin Newbery Books. Halos sumang-ayon ako sa kanilang rekomendasyon. Kapwa namin gusto ang "The Giver" at ang "Out of the Dust" ni Karen Hesse.

Kung di pa sapat sa akin ang rekomendasyon ng mga librarian, hinahanap ko ang listahan ng mga propesyonal na kritiko at tagapag-rebyu ng mga aklat pambata:

ACHUKA--may blog sila ng mga maiinam na aklat, karamihan British kid's book
Bulletin of Center for Children's Books--magbibigay sila ng Blue Ribbon
Horn Book--may rekomendasyon sila ng mga babasahin at nagrerebyu rin; naggagawad ng Boston Globe-Horn Book
Richie's Pick--kakaiba ang passion ng mamang ito
Publisher's Weekly--nagbibigay sila ng taunang Cuffies (natatawa ako sa kanilang mga kategorya sa award tulad ng Best Book Title, Best Opening Line, etc.)
National Book Award ng U.S. na may kategorya para sa Young People's Literature (katangi-tanging award na hindi ibinibigay ng mga librarian)
Guardian--matatalino ang kanilang rebyu, lalo na kung isinulat ni Julia Eccleshare o ni Amanda Craig. Nagbibigay din sila ng taunang Guardian Children's Fiction Prize.
Whitbread Award--pinakahihintay ko ring resulta ng mga aklat (para sa British Books lang)

Madalas din akong sumangguni sa booksellers at sa mga sumusubaybay sa mga bestsellers. Malakas ang kutob ko na baka may maganda sa talaan ng bestseller sa mga aklat pambata:

Amazon.com--aliw ako sa kanilang Listmania!
BN.com (Barnes and Nobel)--medyo konserbatibo sa paglalathala ng mga rebyu
Booksense--mainam ang kanilang mga summer reading list, at iba pang listahan depende sa panahon o pagkakataon
Junior Library Guild
New York Times Bestseller--mapapansin mo ang panlasa ng mga mambabasa

Dagdag pa rito, nakakasagap ako ng rekomendasyon sa mga piling manunulat. May reading blog si Linda Sue Park (autor ng "A Single Shard", nagwagi ng Newbery). Noong binasa ko ang "Inkheart" ni Cornelia Funke (diwata ko ito sa pagsusulat), natuklasan ko ang mga kinikilala niyang aklat pambata (tip: nasa simula ng bawat kabanata ang mga pamagat). Paborito raw niya, sabi sa isang interbyu, ang "The Odyssey". Interesado tuloy akong basahin ito.

Masusi ring lumikha ng rekomendadong babasahin si Esme Raji Codell (autor sa Chicago na sumulat ng "Sahara Special"). May bookstore din siya sa Chicago.

Kamakailan din, natuklasan ko ang mga paboriting aklat ni Brent Hartinger (awtor ng mapagpalaya at mahusay na aklat na "Geography Club"). Sa kaniyang blog at website, inilista niya ang "Julie of the Wolves" (Newbery winner din ito) at ang "Momo" ni Michael Ende (ang sumulat ng klasikong "Neverending Story").

Sa mga natukoy kong pinaghahanguan ng rekomendasyon, kapansin-pansin na sa mga matatanda (o may edad) ako naghahanap ng rekomendasyon ng mainam na aklat pambata.

Wala bang puwang ang bata para magrekomenda sa akin? Tutal, sila naman ang tunay na audience/ target reader ng panitikang pambata. Nakapanlulumo na walang tinig ang mga bata sa pagtatakda kung ano ang mahusay at mainam na aklat para sa kanila.

Magulang ang pumipili ng kanilang babasahin.

Publisher ang pumipili ng aklat na kanilang ilalathala.

Pari at madre ang gumagabay sa moralidad ng mga sulatin at babasahin.

Guro ang nagtatakda ng mga aklat na babasahin.

Librarian ang pumipili ng angkop ng aklat para sa mga batang mag-aaral.

Kritiko ang pumipili ng aklat na madidikitan ng gintong medalya.

May edad na manunulat ang sumusulat ng panitikang pambata.

Bakit hindi ibigay sa bata ang pagkakataon na timbangin ang kanilang mga aklat?

Naisip ko ito nang masumpungan ko ang website ni Emma Watson [siya ang gumaganap na Hermione sa mga pelikulang Harry Potter]. http://www.emmawatson-fans.com/Emma/Facts.htm Sabi rito, paborito raw niya ang "Naughts and Crosses" ni Malorie Blackman. Biglang nagliwanag ang isip ko: matingnan nga ang mga rebyu sa Amazon. Magaganda naman ang paghatol sa librong ito. Kinilabutan ako sa premise ng aklat--nagbaligtad ang sitwasyon ng lahing Puti at lahing Itim. Magandang "what-if" na kuwento.

Higit pa sa pangako ng aklat, nalirip kong mahalagang antabayanan ang tinig ng bata. Tutal, para sa kanila ang panitikang pambata. Pagkakataong hayaang sila ang sumukat sa pagkaginto (o pagkatanso) ng mga aklat.

Hayaan silang mga bata ang gumabay sa mga matatandang mambabasang nahuhumaling sa panitikang pambata.

Siyanga pala, sa paghanga-pagkilala-pagkamangha kay Emma Watson (aka Hermione), binili ko ang "Naughts and Crosses" sa Powerbooks Live! (Greenbelt, Makati) sa halagang PhP 675.

ITONG PAGTATAPON NG MGA KASANGKAPAN

2005-07-28T15:55:00.000+07:00

Nitong mga nakaraang buwan, sunud-sunod ang pagkasira ng aming mga kasangkapan. (Igigiit ko: nasira, hindi sinira).

Hindi na umaandar ang aking bentilador. Kusa na itong tumigil sa pag-ikot, kahit lagyan pa ng langis ang motor. Kinalawang na ang kaloob-looban nito. (Naisip ko, sayang, regalo pa naman sa akin ito ng aking magulang noong ako'y tumapak na sa kolehiyo. Tandang-tanda ko ang kanilang paliwanag sa pagbili sa akin ng bentilador: para ganahan akong mag-aral.)

Gumagaralgal na rin ang bentilador ni Chris, na nagmula pa sa kanilang dating tirahan sa Marikina. Kapag binubuksan ko ito, dinig hanggang Philcoa ang tunog nito. Waring nabubulabog ang ibang nakatira sa gusaling aming tinutuluyan.

Bumigay na rin ang aming DVD player. Laking lungkot ni Chris dahil ang modelo ng DVD player, kumbaga sa libro ay first edition. Isa yata siya sa mga naunang bumili nito nang mauso ang aparatong ito. Nasira kaya ang DVD player dahil sa kakapanood namin ng piniratang DVD? Nasira kaya dahil sa alikabok?

Nalagutan na rin ng hininga ang rice cooker. Hilaw na kanin na ang iniluluwal nito.

Kumbaga sa paputok, supot na ang electric stove. Ayon kay Chris, na siyang orihinal na may-ari nito, kolehiyo pa lamang siya nang makuha niya ang kasangkapang ito.

Maging ang aming airconditioner, nag-iihi na. Magigising ka na lang isang umaga, bumabaha na sa loob ng kuwarto. Isang napakagandang umaga ang sasalubong sa iyo.

Talagang ganyan, sabi ko sa sarili. Lahat ng kasangkapan ay nasisira. Kaya nga magandang panuntunan sa buhay na habang gumagana ang kasangkapan, pakinabangan. Gamitin nang lubos. Huwag itatabi sa isang sulok. Iyan ang reklamo ko sa aking magulang. Marami silang kasangkapang nasisira na hindi man lamang ginagamit--oven, blender, betamax, family computer. Hinahayaan nilang alikabok lamang ang makinabang.

Tanggap ko namang lahat ng bagay ay nasisira. Maiaangkop ito sa mga batas ng buhay, relasyon, pagkakaibigan, atbp.

Pero palaisipan sa akin kung bakit mahirap magtapon ng sirang bagay. Pipilitin kong maayos dahil may taglay itong halagang sentimental. Kung hindi na maisasaayos, itatambak sa isang tabi. Mahirap magtapon ng mga kagamitang may kasaysayan. Inggit na inggit ako sa mga taong walang iniuugnay na emosyon sa mga kagamitan. Pero tiyak ako bibihirang tao ang may ganitong ugali. Paglaon, hihigpit ang kapit mo sa isang bagay. Halos magiging bahagi na ito ng iyong katawan.

Naisip ko, kaya siguro nauso ang mga basement at attic sa paggawa ng mga tahanan ay para may sisidlan ng sira at lumang kasangkapan. Ito ang kanilang bersiyon ng archives. Dito nila ilalagak ang mga piraso ng kanilang kasaysayan.

ANG PAGPUKSA SA MGA LANGGAM

2005-07-28T15:28:00.000+07:00

Sinalakay ng mga langgam ang aming bahay (kaninong tahanan ba ang hindi?). Noong una, gusto kong palagpasin ang mga insektong ito kapag nakikita kong nag-uumpukan sila sa lababo, pinagpipistahan ang gilid ng kalan, o nasa mga naiwang tasa ng kape. Pero ngayo'y hindi ko na ito mapapalampas.

Sabi nila, suwerte daw ang mga langgam. Magdadala raw ito ng dagdag na biyaya. May kapos na tahanan bang sasalakayin ng langgam, kung simot na simot ang nasa hapagkainan? Mga tahanang may biyaya lamang daw ang binibisita nito; sa dahilang may mga nawawaldas ditong mga pagkain sila ang makikinabang (mumo ng kanin o kaya'y asukal).

Mortal na kaaway din daw ng langgam ang mga anay. Laking masalamat ko at mga nakapilang langgam ang lumabas sa eskaparate ng aking mga libro. Kung mga anay ito, tiyak, mangangayayat ang mga libro ko.

Mainam daw ang langgam dahil sila ang nag-iimis ng marusing na bahay. Sila ang mag-iimis ng natapong piraso ng tsokolate, sila ang susuyod ng natirang karne sa kawali, sila ang papasok sa kasuluk-sulukan at kasingit-kisingitan ng electric stove at rice cooker, sakali mang may nakabara doong pagkaing maaaring makasira sa aparato.

Mahusay na motibasyon din ang langgam sa sangkatauhan. Bigla kong naalala ang pabula ni Aesop ukol sa kapalaran ng tipaklong at ng langgam. Ito ang laging kuwentong naging bahagi na sa kamalayan ng bawat Pilipino. Dahil nga masipag itong langgam, nakaligtas siya sa hagupit ng tag-ulan. Laging ko itong naaalala kapag nakakikita ng mga langgam, karga-karga ang mga piraso ng bigas.

Pero sa mga sandaling ito, peste na ang mga langgam. Nginangatngat nito ang supot ng tsitserya, niloloob nito ang imbakan ng bigas, pinagpipistahan nito ang pagkain ng aking mga pusa, sinusugod nito pati ang mga pagkain sa loob ng aming refrigerator. Dumagdag pa sa aking inis nang matuklasan kong nilalapastangan nito ang mga cotton buds. Namumugad din ito sa aming bago at gamit na tuwalya. Ginawa pang permanenteng tirahan ang aming aparador.

Hindi ko rin mapigilan ang pagsusumpa sa mga langgam nang nanirahan ito sa i-book ni Chris. Nangitlog ang mga langgam sa loob nito. Maraming files na nawala dulot ng pagkasira ng naturang aparato. (Sabi ko kasi'y laging magtatago ng hardcopy. Sayang mga mga files, mahirap nang isulat muli.) Nainis kong maiyak nang matuklasan kong nginangatngat din ng mga langgam na ito ang aking sapatos.

Tuwing matapos maligo, kinakagat ako ng mga pesteng langgam--sa may singgit, sa kili-kili, sa likod. Lagi'y nakatago ito sa mga sulok ng isusuot kong damit. Kinatatakutan ko na tuloy na maligo at magsuot ng bagong damit. Kahit na bumili ako ng maraming naptalina (moth balls), hindi pa rin nadadala ang mga langgam.

Pakiramdam ko'y parami sila nang parami. Walang bisa ang insectiside (mapa-spray man o chalk.) Natatakot din akong gamitin ito dahil baka malason ang aming mga pusa.

Paano ba pumuksa ng mga langgam? Dapat bang ipagkait sa kanila ang kanilang mga pagkain? Tiyak naman akong ginagawa namin ito. Selyado ang mga lalagyan ng cat food at ng bigas. Ang mga noodles, instant coffee, at junk food ay nakaimbak na rin sa refrigerator. Wala na silang mapagkukunan ng pagkain.

Ang masama, nakahahanap ng makakain ang mga langgam. Pati ba naman ang pandikit sa aking sapatos ay kanilang pinagtiya-tiyagaan, maging ang mga dead skin cell sa tuwalya ay kanilang tinitipon, at ang pawisang kamiseta.

Hindi kaya may diabetes na ako? Matamis kaya ang aking pawis kaya hinahanap ng mga langgam. Huwag naman sana. (Experiment: Mag-iiwan ako ng aking ihi sa isang lalagyan. Kapag nilanggam ito, mataas ang aking blood sugar.)

Nananaginip na nga akong nilalamon ako at ang aking mga pusa ng langgam--kinukumutan nila ako.

Paano pumuksa ng langgam? Sa nobelang "House of the Spirits", isang matalinong matandang katutubo ang nakapagpalayas ng mga mababagsik na langgam. Kinausap lang niya ito at pinakiusapan na lumayo sa tahanan ng mga Buendia. Saan ko mahahanap ang maalamat na matandang nakikipag-usap at napapakiusapan ang mga langgam?

Kailangan ko'y higit pa sa elemento ng magic realism.

Paano pumuksa ng mga langgam? Mahirap na tanong ito, lalo pa't ang aking papatayin ay isang arketipal na masipag.

MGA EKSENANG "SANDALI MUNA"

2005-07-28T09:25:00.000+07:00

Malapit na ang aking comprehensive examination. Sa wakas, nabasa ko na rin ang "soon-to-be-classic" na "Etsa-puwera" ni Jun Cruz Reyes, sa loob ng lamang ng dalawang araw (hindi pa tuloy-tuloy dahil sa halina ng cable; maraming salamat sa AXN, CNN, ETC).

Ayokong puwersahin ang sarili ko sa mga babasahing "pinupuwersa" sa akin ng mga examiner. In fairness, magaganda naman ang karamihang aklat sa listahan. Yaong iba'y talagang required, sa tingin ko, dahil sa historical context ng pagkakasulat--para makita ng mag-aaral kung ano ba talaga ang pinagmulan ng anyo, pag-unlad nito, at ang karaniwang mga paksain. Nasa pula ang mga nabasa ko na. Heto ang kinatatakutan kong talaan:

Mga pinababasa ni Ma'am Lilia (LQS):
One Hundred Years of Solitude ni Gabriel Garcia Marquez
Les Miserables ni Victor Hugo
Anna Karenina ni Leo Tolstoy
House of the Spirits ni Isabel Allende
The Old Man and the Sea ni Hemingway
The Outsider ni Albert Camus
The Sound of the Mountain ni Yasunari Kawabata
The Sound of the Fury ni William Faulkner
The Beginning and the End ni Naguib Mahfouz
The Family of Pascual Duarte ni Camilo Jose Cela
To The Lighthouse ni Virginia Woolf
The Witching Hour ni Anne Rice
Lady Oracle ni Margaret Atwood

Origins and Rise of the Filipino Novel ni Resil Mojares
Nobelang Tagalog 1905-1975 Tradisyon at Modernismo ni Soledad Reyes
Pinaglahuan ni Faustino Aguilar
Bulalakaw ng Pag-asa ni Ismael Amado
Banaag at Sikat ni Lope K. Santos
The Filipino Rebel ni Maximo Kalaw
His Native Soil ni Juan Laya
Maganda Pa ang Daigdig ni Lazaro Francisco
America is in the Heart ni Carlos Bulosan
The Winds of April ni NVM Gonzales
Silang Nagigising sa Madaling-Araw ni Constante Casabar
Without Seeing the Dawn ni Stevan Javellana
Poon & The Pretenders ni F. Sionil Jose
Mga Ibong Mandaragit ni Amado V. Hernandez
Mga Maikling Kuwentong Tagalog ni Teodoro Agoncillo
Ang Tundo Man May Langit Din ni Andres Cristobal Cruz
Kung Wala na ang Tag-araw & Ano Ngayon, Ricky ni R. de Guzman Lingat
State of War ni Ninotchka Rosca
The Woman Who had Two Navels ni Nick Joaquin
Hand of the Enemy ni Kerima Polotan Tuvera
Sa Mga Kuko ng Liwanag ni Edgardo Reyes
Dugo sa Bukangliwayway ni Rogelio Sicat
Pagsalunga: Piniling Kuwento at Sanaysay ni Rogelio Sicat
Ginto sa Kayumangging Lupa ni Dominador Mirasol
Mga Agos sa Disyerto ni Efren Abueg
Ang Sining ng Maikling Kuwento ni Deogracias Rosario
Maiikling Katha ni Genoveva Edroza Matute
Kuwentong Kutsero ni Epifanio Matute
May Buhay sa Looban at iba pang kuwento ni Pedro Dandan
Uhaw ang Tigang na Lupa at iba pang kuwento ni Liwayway Arceo
Ako'y Pilipina ni Anacleta Villacorta Agoncillo
Bata Bata Paano ka Ginawa ni Lualhati Bautista
Si Tatang at iba pang Himala ni Ricky Lee
Sandaang Damit atbp Kuwento ni Fanny Garcia
My Sad Republic ni Eric Gamalinda
An Embarassment of Riches ni Charlson Ong
Killing Time in a Warm Place ni Jose Dalisay
Etsa-Puwera ni Jun Cruz Reyes
Ang Aso, Ang Pulgas, ang Bonsai at ang Kolorum ni Jose Rey Munsayac
The Best of Lola Basyang ni Severino Reyes
The Best 50 Short Stories in English edited by Isagani Cruz
Sigwa ni Mila Laurel (editor)
Gera ni Ruth Firmeza
Tungki sa Ilong ng Kaaway: Talambuhay ni Tatang (Cesar Casare)
Maikling Imbestigasyon ng isang Mahabang Pangungulila ni Edel Garcellano
Personal ni Rene Villanueva
Maikling Kuwentong Kapampangan at Pangasinan nina Vidal at Nelmida
Mantala: Bikol Writing
Selebrasyon at Lamentasyon ni Carmen delos Santos
Relasyon nina Roland Tolentino at Luna Sicat
Kamao nina Reuel Molina Aguila
Women's Bodies, Women's Lives ni Thelma Kintanar
Tibok: Heartbeat of the Filipino Lesbian ni Anna Leah Sarabia

Mga Pinababasa ni Ma'am Chari:
Buong Philippine Folklore series ni Damina Eugenio
Panitikan Series (Sebuwano, Pangasinan & Kapampangan, Bukidnon)
Lahat ng Palanca Winners (Children's story)
Maiden of Many Nations
Good Character and Bad Character
Humadapnon (epic)
Darangen (epic)
Ulahingan (epic)
Living To Tell The Tale ni Gabriel Garcia Marquez
Men Of Maize ni Miguel Asturias
Personal ni Rene Villanueva
Sarilaysay (Babaeng Manunulat) ni Rosario Torres-Yu
Sarilaysay (Lalaking Manunulat) nina Torres-Yu at Aguirre
Annotated Alice in Wonderland
Annotated Classic Fairy Tales ni Maria Tatar

Listahan ni Ma'am Rose:
Tapos ko nang Lahat! (Heto ang inuna ko dahil tungkol sa kritisismo at teoryang pampanitikan)

Kung tutuusin, dapat paspasan na ako sa pagbabasa. Tama na muna ang bookhunting sa mga Booksale. Tama na muna ang pagtunganga sa telebisyon.

Pero "tao lang ako." May lisensiya rin ako sa pagbubulakbol, wika nga nila. Buong buhay ko, dire-diretso ako sa pag-aaral. Kaya, sandali muna.

Bago manumbalik sa reading list, gagawin ko muna ang mga ito:

Basahin ang Harry Potter and the Order of Phoenix
Basahin ang Harry Potter and the Half-Blood Prince
Panoorin ang DVD ng "Earthsea" (version ng SCI-FI Channel)
Panoorin ang buong first season ng "Desperate Housewives"

Paano ko kaya pipigain ang oras ko? May dapat ba akong ilaglag sa mga gagawin ko?

Totoo nga ang kasabihin: Mahirap disiplinahin ang sarili.

Good Luck sa Akin!

BAKIT "NASA DULO NG DILA"?

2005-07-28T07:59:00.000+07:00

Napakagandang idioma (talinghagang bukambibig, sabi nila) kaya ito rin ang napili kong pamagat ng koleksiyon ko ng mga sanaysay, na aking pinahihinog ngayon. Ibig sabihin, ititigil ko muna ang pagbabasa muli't muli ng mga manuskrito para magkaroon ako ng lakas para muli itong i-edit. Mahirap i-edit ang sariling panulat. Mahirap maghanap ng mga pagkakamaling typographical sa sariling manuskrito. Mabuti naman at hindi ako pinupuwersa ng NCCA para isubmit na ang manuskrito sa lalong madaling panahon. Ang mahalaga, naibigay ko na ang aking paunang manuskrito. Hinihintay ko na lang ang tseke. Paborable naman ang pagsusuri ng isang hurado sa aking mga naisulat. Bakas daw ang pananaliksik (ito ang kanilang pangunahing dahilan kung bakit nila ako binigyan ng grant). Nakakataba ng puso ang iba pang komentaryo ng hurado. Sa madaling sabi, hindi ko sila binigo sa aking grant proposal. Ilang buwan din akong nagbasa ng mga luma, limot, kalat-kalat, naninilaw, maalikabok, at marurupok na manuskrito mula sa UP Main Library. Kapalit ng grant ang oras ko sana sa pagbabasa para sa comprehensive exam sa PhD. Isinakripisyo ko rin ang mga plano sa paglalakbay, mga librong dapat sanay binasa ko, maging ang bakasyon ko sa Pasko at Bagong Taon.

Sa proseso ng paghahanda ng mga sanaysay, napansin kong karamihan sa mga sinusuri ko'y mga limot na manuskrito, mga librong bibihirang hiramin sa aklatan, mga kuwentong-bayang nasa antolohiyang hindi popular sa mga mambabasa, mga alamat na nasa microfilm, mga aklat na walang espasyo maging sa aklatang pang-unibertsidad, mga aklat na wala sa kanon.

Kaya ko naisip ang talinghagang "nasa dulo ng dila." Ang mga pinag-aralan ko'y minsang naging bahagi ng kamalayang bayan, hanggang hatulan sila ng panahon at dalhin sa pinakadulo ng gunita.

Madalas mangyari sa akin ito: may nais akong gunitain pero kapag pilit inaalala, hindi ko matukoy ang pangalan, o ang termino, o ang ideya. Ito ang kondisyong "nasa dulo ng dila." Mahirap malagay sa sitwasyong ito. Mahirap pigain ang utak sa mga bagay na minsan ko nang itinuring na "kakalimutan ko" o "hindi gaanong mahalaga" o "saka ko na lang aalalahanin." Sa pagdagdag ng aking edad, hindi ko na rin nalalangisan ang utak para magsa-turbo ito o tumaas ang memory. Saan kaya ako makakahanap ng piyesa para i-update ang aking utak?

Kaya siguro ako magsisimulang magsusulat at magtala sa online journal. Sabihin mang nakikiuso, nagsasayang ng oras, nag-eehersisyo sa pagsusulat, nagsasayang ng kuryente, nag-uubos ng load sa internet.

May mga bagay sa aking buhay na ayokong isalansan sa dulo.

WALANG PAPEL

2005-07-28T07:38:00.000+07:00

Siguro'y nakikiuso, maaaring nagpatangay na rin sa panahon, kaya heto, sa unang pagkakatao'y magsisimula na akong magsulat nang walang papel.

Dikta na yata ng panahon ang buhay na wala o kakaunting papel. Nakakapanibago, lalo pa akong nabubuhay na napaliligiran ng mga papel--memo mula sa opisina, mga bill na kailangang bayaran (sana puwedeng takasan), mga katitikan ng pulong, mga draft ng mga isinulat, mga papel ng mga estudyante ko, mga thesis, reading list, libro sa bahay, photocopy ng mga libro (dahil mahirap makakuha ng orihinal na kopya).

Idagdag ko pa ang mga taong papel sa aking paligid: mga pumapapel, mga mapapel, mga di mabubuhay sa walang papel. Nawa'y habulin sila ng dila ng Apoy.

May mainam naman akong kuwaderno sa bahay. Bakit hindi na lang iyon ang gamitin ko? Sayang naman kung mabubulok lang kasama ng mga librong natapos ko na (o mga librong saka ko na lang tatapusin). Pasalubong pa sa akin ito, dalawang taon na ang nakalilipas, mula sa bayan ng Firenze sa Italia. Katad ang pabalat. Amoy ng totoong balat ng hayop (na nagpapaalala sa akin sa amoy ng mga unang linggo ng pasukan, noong elementarya). Nakakapanghinayang kasing gamitin. Pangako ko sa sarili, gagamitin ko lang iyon kapag isusulat ko na ang aking pinapangarap na nobela (bilang disertasyon sa PhD). Itatala ko sa kuwadernong ito ang mga ideya ko, mga plot points (nakuha ko ang ideya mula sa kaibigan sa kolehiyo), ang outline ng nobela, mga "vivid bits" (buhat ang ideyang ito kay Jackie French, isang Australyanong manunulat pambata) ng isusulat na borador.

Natatakot akong gamitin ang kuwadernong iyon. Hindi pa ako handang sumulat muli ng mahaba-haba. Kaya, nagpapakalunod ako sa papel, sa pagbabasa, sa mga reading list ng tatlo kong propesor-examiner.

Para magkaroon ng bago sa buhay: magsusulat ako nang walang papel. Tutal naman, may libre akong koneksiyon sa Internet mula 12 ng madaling-araw hanggang alas-otso ng umaga. Sana, makapagsulat ako rito kahit papaano. (Sabi'y ang manunulat, dapat nagsusulat araw-araw; sige, ituturing ko itong work-out habang nag-aambisyon sa aking nobela, habang nagpapakalunod sa imahinasyon ng ibang manunulat). Dito ko hahanapin ang aking antok, imbes na maglagalag sa masukal na lunan ng espasyong cyber (mga limang beses ko nang ni-reset ang aking laptop, di umubra ang AdAware). Dito ko isusumbong ang lahat, isisiwalat sana ang lahat, ibubulong ang naiisip, ilabas ang nararamdaman, itala ang dapat itala, ilatag ang mailalatag.

Tunay, wala na ako sa panahon ni Anne Frank. Nasa mundo na ako na marka ng panahon ng kakaunti o walang papel. Ito ang aking talaarawang walang papel.